Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή Γυάρου
Το 2013 με πρωτοβουλία του WWF Ελλάς και άλλων περιβαλλοντικών φορέων ξεκινά ένα φιλόδοξο πρόγραμμα προστασίας και διαχείρισης για τη χερσαία και θαλάσσια περιοχή της Γυάρου. Ένα πρόγραμμα που σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε υιοθετώντας καινοτόμες πρακτικές και στο οποίο συμμετείχαν πολλοί φορείς και οργανώσεις, εμπλουτίζοντας με σημαντικά στοιχεία έρευνας τη γνώση για την περιοχή, διαμορφώνοντας το θεσμικό πλαίσιο για την προστασία της, και τελικά θεσμοθετώντας την ως Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ). Στα χρόνια που ακολουθούν μέχρι σήμερα, πραγματοποιούνται στην περιοχή ποικίλα έργα και δράσεις που αφορούν, όχι μόνο τη βιοποικιλότητα, αλλά και τον πολιτισμό και τη “διασύνδεση” της Γυάρου με τη Σύρο και την Άνδρο.
Η ΘΠΠ Γυάρου αποτελεί ένα επιτυχημένο παράδειγμα προστασίας περιβαλλοντικών πόρων, με σημαντική πρόοδο στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, τη βελτίωση της επιστημονικής γνώσης και την ενίσχυση της συνεργασίας με την τοπική κοινωνία. Ωστόσο, απαιτούνται περαιτέρω ενέργειες για την αντιμετώπιση των υφιστάμενων προκλήσεων, την ενίσχυση των δράσεων αποκατάστασης και τη βελτίωση της διακυβέρνησης, ώστε να διασφαλιστεί η μακροπρόθεσμη προστασία και βιωσιμότητα της περιοχής.
Η συστηματική και επίμονη ενασχόληση του WWF Ελλάς και των συνεργατών του κατά τη διάρκεια των 10 και πλέον ετών από την έναρξη του προγράμματος CYCLADES Life μέχρι και την ανάληψη της ευθύνης διαχείρισης της ΘΠΠ από τον Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α., πρέπει να λειτουργήσει παραδειγματικά για το μέλλον.
Η ΘΠΠ της Γυάρου αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα πρωτοβουλίας που ξεκίνησε από το ενδιαφέρον και το όραμα μιας περιβαλλοντικής οργάνωσης και εξελίσσεται σε πρότυπο διαχείρισης μιας προστατευόμενης περιοχής, υπό την ευθύνη της κεντρικής διοίκησης.
Δείτε εδώ περισσότερα για αυτή την πρωτοβουλία.
Οδηγοί Καλών Πρακτικών
Το WWF Ελλάς, αντλώντας χρήσιμα συμπεράσματα από το σχεδιασμό, τη δημιουργία και τη διαχείριση της ΘΠΠ της Γυάρου, προτίθεται να συμβάλει στο συνολικό εγχείρημα για την επίτευξη του στόχου για τη δημιουργία ενός συνεκτικού δικτύου αποτελεσματικά διαχειριζόμενων ΘΠΠ στη χώρα μας, συγκεντρώνοντας τα συμπεράσματα και τις καλές πρακτικές των δράσεών του, με σκοπό να υποστηρίξουν τη διαχείριση τόσο των υπαρχόντων ΘΠΠ, αλλά και όσων προκύψουν μελλοντικά σε εθνικό επίπεδο.
Σε αυτό το πλαίσιο αποφάσισε τον σχεδιασμό και την παραγωγή δύο διακριτών οδηγών που αφορούν τα συμπεράσματα και τις καλές πρακτικές που προκύπτουν από την εμπειρία και τη δεκαετή εμπλοκή του στην ευρύτερη περιοχή της Γυάρου:
Η δημιουργία των δύο ψηφιακών οδηγών καλών πρακτικών πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του έργου «Δημιουργία Οδηγών Καλών Πρακτικών από την εμπειρία της ίδρυσης και διαχείρισης της ΘΠΠ Γυάρου», το οποίο εντάσσεται στο Πρόγραμμα «Ενσωμάτωση των βέλτιστων πρακτικών και των διδαγμάτων από τη ΘΠΠ Γυάρου στο Εθνικό Σύστημα Διαχείρισης Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών της Ελλάδας» (Mainstreaming best practices and lessons learned from the Gyaros MPA work within the national MPA system of Greece) που εκπονεί το WWF Ελλάς. Το πρόγραμμα επωφελείται από την υποστήριξη του Monk Seal Alliance.
Το ως άνω έργο ανατέθηκε από το WWF Ελλάς στην εταιρεία ΟΙΚΟΜ ΜΕΛΕΤΗΤΙΚΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΠΕ (ΟικοΜ ΕΠΕ). Η ΟικοΜ ΕΠΕ είναι εταιρεία με πολυετή εμπειρία στους τομείς της προστασίας, διαχείρισης και ανάδειξης του φυσικού περιβάλλοντος.
Επισημαίνεται ότι οι δύο ψηφιακοί οδηγοί συνιστούν αποτύπωση καλών πρακτικών, αντλημένων από την εμπειρία του WWF Ελλάς και των συνεργατών του, λόγω της δράσης τους στη ΘΠΠ Γυάρου. Δεν αποτελούν πλήρεις οδηγούς για την οργάνωση ενός ολοκληρωμένου συστήματος επιτήρησης και φύλαξης μιας ΘΠΠ, ούτε για το σχεδιασμό των διαδικασιών που αφορούν την ίδρυση και διαχείρισή της.
Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ) της Γυάρου
Η ΘΠΠ της Γυάρου, ενταγμένη στο Δίκτυο Natura 2000, αποτελεί ένα πρωτοπόρο παράδειγμα ολοκληρωμένης διαχείρισης, καθώς, συνδυάζει την προστασία της βιοποικιλότητας με την ανάδειξη της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.
Το 2013 ξεκίνησε ένα εγχείρημα, υπό τον συντονισμό του WWF Ελλάς και με τη συμμετοχή μιας σειράς εταίρων, για τη δημιουργία Θαλάσσιας Προστατευόμενης Περιοχής – ΘΠΠ (Marine Protected Area – MPA) γύρω από τη νήσο Γυάρο, με αφορμή το μεγάλο πληθυσμό μεσογειακής φώκιας που ζει και αναπαράγεται στην περιοχή.
Το 2015, ιδρύθηκε μόνιμο Θαλάσσιο Καταφύγιο Άγριας Ζωής (ΚΑΖ) στη θαλάσσια ζώνη πέριξ της Νήσου Γυάρου, σε έκταση εμβαδού 245 Km2, ενώ το 2019 ανακηρύχθηκε με Υπουργική Απόφαση Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή.
Η προστατευόμενη περιοχή του Δικτύου Natura 2000 «Νήσος Γυάρος και Θαλάσσια Ζώνη» (Κωδ.: GR4220033), είναι Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) και Ζώνη Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ), με συνολική έκταση 260,37 Km2, εκ των οποίων το 93,2% αντιστοιχεί στη θαλάσσια περιοχή 3 ναυτικών μιλίων γύρω από το νησί της Γυάρου.
Σήμερα, το νησί αναγνωρίζεται όχι μόνο για την ιστορική του σημασία αλλά και για τη φυσική του κληρονομιά. Η ανακήρυξή του ως ΘΠΠ υπογραμμίζει τη διπλή του σημασία: ως τόπο ιστορικής μνήμης και ως οικοσύστημα που φιλοξενεί σημαντικά είδη χλωρίδας και πανίδας.
Γυάρος
Η Γυάρος είναι ένα ακατοίκητο, μετρίου μεγέθους, νησί των βόρειων Κυκλάδων, έκτασης περίπου 18 km2 και μήκους ακτογραμμής περίπου 37 km, που διοικητικά υπάγεται στον Δήμο Σύρου-Ερμούπολης. Βρίσκεται στο κέντρο ενός σχεδόν κυκλικού θαλάσσιου χώρου με διάμετρο περίπου 50 km που περιβάλλεται από τα νησιά Κέα, Εύβοια, Άνδρος, Τήνος, Σύρος και Κύθνος. Δίπλα στις ακτές του νησιού υπάρχουν δύο μικρές βραχονησίδες έκτασης λίγων στρεμμάτων, ο Φούης στα βορειοδυτικά και το Γλαρονήσι στα νοτιοανατολικά.
Η θαλάσσια περιοχή της Γυάρου χαρακτηρίζεται από απότομες κλίσεις του πυθμένα, κοντά στις ακτές του και ιδιαίτερα στο βόρειο και νότιο τμήμα του νησιού. Το νησί βρίσκεται πάνω στο «γεωλογικό πλατό» των Κυκλάδων. Πρόκειται για μια σχετικά ρηχή περιοχή του Αιγαίου με βάθη 200-300 m, ενώ τα μέγιστα βάθη (~400 m) παρατηρούνται βορειοδυτικά της Γυάρου. Τα βάθη της θάλασσας, μέσα στη μεγαλύτερη έκταση της ζώνης των 3 ναυτικών μιλίων από τις ακτές της Γυάρου, δεν ξεπερνούν τα 200 m.
Σήμερα το νησί είναι ακατοίκητο και ανήκει εξ’ ολοκλήρου στο ελληνικό δημόσιο, ενώ πρακτικά σε όλη τη χερσαία έκτασή του δεν λαμβάνουν χώρα συστηματικά ανθρώπινες δραστηριότητες. Στον γύρω θαλάσσιο χώρο οι μόνες νόμιμες δραστηριότητες που πραγματοποιούνται είναι σποραδικές διελεύσεις και αγκυροβολίες μικρών, κυρίως ιδιωτικών ή τουριστικών σκαφών.
Δείτε πληροφορίες για την ιστορία και τη φύση του νησιού στο Gyaros Story, έναν οδηγό για την ψηφιακή και διά ζώσης ξενάγησή σας στη Γυάρο.
Ιστορικός Τόπος Γυάρου
Η Γυάρος (αναφέρεται και ως Γιούρα), ένα μικρό και άγονο νησί στις Κυκλάδες, είναι γνωστή όχι μόνο για τη φυσική της ομορφιά και τη σημασία της ως Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή, αλλά και για τη βαθιά ιστορική και πολιτιστική της σημασία. Η ιστορία της Γυάρου εκτείνεται από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή και είναι στενά συνδεδεμένη με γεγονότα που διαμόρφωσαν τη συλλογική μνήμη της Ελλάδας. Δεν ήταν πάντα ακατοίκητη, όμως ανέκαθεν υπήρξε αραιοκατοικημένη.
Η Γυάρος κατοικήθηκε κατά την αρχαιότητα, όπως μαρτυρούν αρχαιολογικά ευρήματα. Η αρχική χρήση της περιλάμβανε κυρίως την αξιοποίηση της περιορισμένης γεωργικής γης και των φυσικών της πόρων. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία, η Γυάρος αναφέρεται ως ένα απομονωμένο και φτωχό νησί.
Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, η Γυάρος απέκτησε φήμη ως τόπος εξορίας. Οι Ρωμαίοι εξόριζαν εκεί πολιτικούς αντιπάλους και άτομα που θεωρούσαν επικίνδυνα για το καθεστώς. Αυτή η πρακτική συνεχίστηκε και στα βυζαντινά χρόνια, εδραιώνοντας τη φήμη του νησιού ως τόπου απομόνωσης.
Η πορεία της συμβάδισε με αυτήν της γειτονικής Σύρου, αφού θεωρείτο αναπόσπαστο τμήμα της. Το νησί επανεποικίστηκε από 2-3 οικογένειες Συριανών κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Οι λεγόμενοι Συριανοί – Αγιουργιανοί έβγαζαν από τα πρόβατα το μαλλί, το γάλα και το βούτυρο, από τα κατσίκια και τα γουρούνια το κρέας, περιζήτητα προϊόντα στα κοντινά νησιά. Καλλιεργούσαν αμπέλια και κριθάρι, που το άλεθαν στο χερόμυλο. Κάθε οικογένεια είχε τα δικά της μελίσσια και τη δική της βάρκα, με την οποία ψάρευαν και μετακινούνταν στα κοντινά νησιά. Έφτιαχναν οι ίδιοι τα σπίτια, τις μάντρες και τις ξερολιθιές σύμφωνα πάντα με την πανάρχαια παραδοσιακή βιοκλιματική κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική. Σημαντική ήταν η συμβολή των Αγιουργιανών στην Εθνική Αντίσταση κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εναντίον των δυνάμεων Κατοχής.
Tο 1948 το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε τις περιουσίες των τελευταίων 31 Αγιουργιανών κατοίκων της Γυάρου για να χτιστούν οι φυλακές.
Η ιστορική και πολιτιστική σημασία της Γυάρου κορυφώθηκε τον 20ό αιώνα, κατά τη διάρκεια της ελληνικής ιστορίας, ιδιαίτερα στη μετεμφυλιακή περίοδο. Από το 1948 έως το 1974, η Γυάρος χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας πολιτικών κρατουμένων, κυρίως αριστερών, κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου και της Δικτατορίας.
Για τον σκοπό αυτό χτίστηκαν μεγάλα κτίρια φυλακών και άλλα συνοδευτικά κτίρια. Τη δεκαετία του 1950 ο πληθυσμός των εξόριστων που κρατήθηκαν στο νησί, όπου έζησαν κάτω από σκληρές συνθήκες, ξεπέρασε τις 22.000. Το 1974 έπαψε οριστικά η χρήση αυτή του νησιού ως τόπος εξορίας και οι κτιριακές εγκαταστάσεις εγκαταλείφθηκαν.
Στη συνέχεια και έως το 2000 το νησί χρησιμοποιήθηκε από το Πολεμικό Ναυτικό ως πεδίο ασκήσεων και βολών με πραγματικά πυρά. Για το λόγο αυτό η προσέγγιση στο νησί αλλά και κάθε άλλη δραστηριότητα όπως η αλιεία, απαγορεύτηκε.
Από το 2001, το νησί σταμάτησε να χρησιμοποιείται ως πεδίο βολής ενώ στη συνέχεια χαρακτηρίστηκε ως «Ιστορικός Τόπος» με μια σειρά Υπουργικών Αποφάσεων.
Η Γυάρος αποτελεί σύμβολο της καταστολής, της αντίστασης και του αγώνα για δημοκρατία. Τα κτίρια των φυλακών που σώζονται μέχρι σήμερα είναι αδιάψευστοι μάρτυρες αυτής της περιόδου. Το νησί θεωρείται τόπος μνήμης και έχει κηρυχθεί ιστορικό μνημείο από το ελληνικό κράτος, ενώ οι φυλακές και τα υπόλοιπα κτίρια διατηρητέα.
Η Γυάρος κατέχει έναν ιδιαίτερο ρόλο στην πολιτιστική ταυτότητα της Ελλάδας. Έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για λογοτέχνες, ποιητές και καλλιτέχνες που έχουν αποτυπώσει το νόημα της εξορίας και της ελευθερίας. Η μνήμη των ανθρώπων που εξορίστηκαν στο νησί τιμάται μέσα από εκθέσεις, βιβλία, ντοκιμαντέρ και εκδηλώσεις.
Σήμερα, το νησί αναγνωρίζεται όχι μόνο για την ιστορική του σημασία αλλά και για τη φυσική του κληρονομιά. Η ανακήρυξή του ως ΘΠΠ υπογραμμίζει τη διπλή του σημασία: ως τόπο ιστορικής μνήμης και ως οικοσύστημα που φιλοξενεί σημαντικά είδη χλωρίδας και πανίδας.
Οικότοποι και Είδη της Περιοχής
Η Γυάρος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους βιοποικιλότητας στο Αιγαίο, φιλοξενώντας σπάνια και προστατευόμενα είδη πανίδας και χλωρίδας, καθώς και ιδιαίτερους τύπους οικοτόπων.
Ένα από τα πιο εμβληματικά είδη της περιοχής είναι η μεσογειακή φώκια (Monachus monachus), ένα θαλάσσιο θηλαστικό που απαντάται σε εξαιρετικά περιορισμένους πληθυσμούς σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Γυάρος φιλοξενεί έναν από τους σημαντικότερους αναπαραγωγικούς της πληθυσμούς, εκτιμώμενος στα 70 άτομα, και διατηρεί τη δομή αποικίας. Οι απόκρημνες ακτές του νησιού, οι θαλάσσιες σπηλιές και η ελάχιστη ανθρώπινη όχληση αποτελούν ιδανικές συνθήκες για την επιβίωση και την αναπαραγωγή του είδους.
Επίσης, το νησί φιλοξενεί μεγάλες αποικίες του μύχου (Puffinus yelkouan), ενός ενδημικού είδους θαλασσοπουλιού της Μεσογείου. Με βάση τα αποτελέσματα ερευνών στην περιοχή, ο αναπαραγόμενος πληθυσμός του Μύχου στη Γυάρο εκτιμάται σε μερικές χιλιάδες ζευγάρια, που τον καθιστά έναν από τους μεγαλύτερους στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο.
Άλλο ένα σημαντικό είδος πτηνού που φωλιάζει στη Γυάρο είναι ο μαυροπετρίτης (Falco eleonorae), ένα αρπακτικό που εξαρτάται από τις απόκρημνες ακτές και τις μικρές νησίδες για την αναπαραγωγή του. Το νησί φιλοξενεί μια αποικία 217 ζευγαριών, καθιστώντας το μία από τις σημαντικές περιοχές για το είδος στην Ελλάδα.
Σημαντική είναι και η παρουσία της ποσειδωνίας (Posidonia oceanica). Τα λιβάδια της ποσειδωνίας είναι ζωτικής σημασίας για το θαλάσσιο οικοσύστημα, προσφέροντας καταφύγιο και τροφή σε πολλά θαλάσσια είδη. Επιπλέον, οι Ποσειδωνίες παρέχουν εξαιρετικά σημαντικές οικοσυστημικές υπηρεσίες, όπως η δέσμευση άνθρακα, λειτουργώντας ως αποθήκες ή αλλιώς καταβόθρες άνθρακα (carbon sinks), ενώ παράλληλα συμβάλλουν στη διατήρηση της ποιότητας των υδάτων και στη σταθερότητα του ιζήματος.
Εκτός από την ποσειδωνία, ιδιαίτερα σημαντικοί για τη θαλάσσια περιοχή της Γυάρου είναι οι σχηματισμοί ασβεστιτικών ροδοφυκών, γνωστοί ως τραγάνα. Αυτοί οι κοραλλιογενείς σχηματισμοί καλύπτουν σχεδόν το 50% του χαρτογραφημένου πυθμένα γύρω από το νησί και αποτελούν εξαιρετικά σημαντικό αλιευτικό πεδίο.
Στην ξηρά, η Γυάρος φιλοξενεί τον προστατευόμενο οικότοπο του μεσογειακού εποχιακού τέλματος (3170*), ο οποίος εντοπίζεται σε μικρή έκταση στο ανατολικό τμήμα του νησιού. Ο οικότοπος αυτός είναι εξαιρετικά ευαίσθητος σε περιβαλλοντικές αλλαγές, καθώς εξαρτάται από τη διατήρηση της υδρολογικής ισορροπίας της περιοχής.
Τέλος, στη Γυάρο συναντώνται σπάνια και ενδημικά είδη χλωρίδας και πανίδας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το ενδημικό είδος Fritillaria obliqua subsp. tuntasia, ένα σπάνιο φυτό που έχει καταγραφεί στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας. Επιπλέον, στο νησί απαντώνται ενδημικά είδη κολεοπτέρων, αραχνών και μαλακίων, καθώς και το φίδι Hierophis viridiflavus, το οποίο θεωρείται τρωτό λόγω του περιορισμένου εύρους κατανομής του.
Δείτε τον υποθαλάσσιο πλούτο της Γυάρου
Credits: Γ. Ίσσαρης – ΕΛΚΕΘΕ
Το WWF για τη Γυάρο
Το 2013 με πρωτοβουλία του WWF Ελλάς και άλλων περιβαλλοντικών φορέων ξεκινά ένα φιλόδοξο πρόγραμμα προστασίας και διαχείρισης για τη χερσαία και τη θαλάσσια περιοχή της Γυάρου. Ένα πρόγραμμα που σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε υιοθετώντας καινοτόμες πρακτικές και στο οποίο συμμετείχαν ποικίλοι φορείς και οργανώσεις, εμπλουτίζοντας με σημαντικά στοιχεία έρευνας τη γνώση για την περιοχή, διαμορφώνοντας το θεσμικό πλαίσιο για την προστασία της, και τελικά θεσμοθετώντας την ως Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ). Στα χρόνια που ακολουθούν μέχρι σήμερα, πραγματοποιούνται έργα και δράσεις που αφορούν όχι μόνο τη βιοποικιλότητα, αλλά και τον πολιτισμό και τη “διασύνδεση” της Γυάρου με τη Σύρο και την Άνδρο.
Καθοριστικό και κυρίαρχο ρόλο στην ίδρυση και διαχείριση της ΘΠΠ διαδραμάτισε η επιτυχής υλοποίηση του προγράμματος CYCLADES Life, το οποίο συνέβαλε -μεταξύ άλλων- στη θεσμική κατοχύρωση της, στην αποτελεσματική προστασία των οικοτόπων και των σημαντικών ειδών της ευρύτερης περιοχής. Μέρος της επιτυχίας του προγράμματος CYCLADES Life ήταν η επίτευξη συναινέσεων και συνεργασιών με την τοπική κοινωνία, η υλοποίηση δράσεων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης εμπλεκόμενων ενδιαφερόμενων ομάδων, μαθητών και επισκεπτών, η παραγωγή πλούσιου και ποιοτικού πληροφοριακού υλικού και η εφαρμογή καινοτόμων τεχνολογικών λύσεων επιτήρησης της ευρύτερης περιοχής.
Μέσω του προγράμματος CYCLADES Life αλλά και των επιπλέον δράσεων και προγραμμάτων που υλοποιήθηκαν μετέπειτα τέθηκαν οι βάσεις και δημιουργήθηκαν ευνοϊκές προϋποθέσεις για τη θεσμική κατοχύρωση της ΘΠΠ της Γυάρου και διαμορφώθηκε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για τη διαχείριση και ανάδειξη της περιοχής.
