Οδηγός Καλών Πρακτικών Επόπτευσης & Φύλαξης
Η ανάπτυξη και λειτουργία ενός ολοκληρωμένου προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης για μια Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή απαιτεί ένα πολυεπίπεδο και δομημένο πλαίσιο ενεργειών. Ο Οδηγός Καλής Πρακτικής που παρουσιάζεται εδώ, που έχει προκύψει από την εμπειρία του WWF Ελλάς στη ΘΠΠ Γυάρου, διαρθρώνεται σε τέσσερις βασικές φάσεις:
Κάθε φάση έχει τη δική της σημασία και συμβολή στην αποτελεσματικότητα του προγράμματος.
Σχεδιασμός
Η φάση του Σχεδιασμού αποτελεί τον πυρήνα για την ανάπτυξη ενός αξιόπιστου και λειτουργικού προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης σε μια ΘΠΠ, όπως αυτή της Γυάρου. Περιλαμβάνει την αναλυτική κατανόηση της υφιστάμενης κατάστασης της περιοχής, καθώς και τον καθορισμό των παραμέτρων που θα προσδιορίσουν την τεχνική και επιχειρησιακή διάσταση του συστήματος. Στο πλαίσιο αυτό, εντοπίστηκαν κρίσιμοι περιορισμοί και σχεδιάστηκαν ρεαλιστικά χρονοδιαγράμματα. Παράλληλα, καθορίστηκαν οι ανάγκες σε ανθρώπινο δυναμικό και τεχνολογικό εξοπλισμό, ενώ αναπτύχθηκαν προσεγγίσεις για την αποδοτική στελέχωση της Ομάδας Πεδίου. Αν και η ανάγκη άμεσης υλοποίησης δεν επέτρεψε πλήρεις πιλοτικές εφαρμογές, η φάση αυτή έθεσε τα θεμέλια για την πρακτική λειτουργία του προγράμματος συνολικά.
Αναγνώριση υφιστάμενης κατάστασης
Η σε βάθος γνώση και κατανόηση της περιοχής ενδιαφέροντος κατά τη φάση σχεδιασμού ενός συστήματος επιτήρησης αποτελεί θεμέλιο για την μετέπειτα επιτυχή επόπτευση και φύλαξη μιας ΘΠΠ. Η έλλειψη γνώσης σχετικά με το οικοσύστημα, τη μορφολογία, τις κλιματικές συνθήκες και τις ανθρώπινες δραστηριότητες μπορεί να οδηγήσει σε ασαφείς στόχους και αναποτελεσματική διαχείριση.
Η εκτίμηση της υφιστάμενης κατάστασης πρέπει να περιλαμβάνει τη χαρτογράφηση της περιοχής και του οικοσυστήματος, την καταγραφή των τοπικών ανθρώπινων δραστηριοτήτων και την αξιολόγηση των πιέσεων που ασκούνται στο οικοσύστημα.
Στη δική μας περίπτωση, δηλαδή για το σχεδιασμό του συστήματος απομακρυσμένης επιτήρησης της ΘΠΠ Γυάρου, η αρχική περιορισμένη γνώση για την περιοχή δυσκόλεψε τον αρχικό σχεδιασμό, αλλά και τα πρώτα στάδια εγκατάστασης και λειτουργίας του συστήματος. Ωστόσο, μέσα από τη σταδιακή συλλογή δεδομένων, τόσο από τη βιβλιογραφία, όσο και από τοπικούς φορείς και χρήστες της περιοχής και με την αυξανόμενη παρουσία της Ομάδας Πεδίου του WWF στην περιοχή, καταφέραμε σχετικά γρήγορα να καλύψουμε αυτά τα κενά και να προσαρμόσουμε τη στρατηγική μας και τη δράση μας αναλόγως.
Προϋποθέσεις και περιορισμοί
Ο σαφής καθορισμός των προϋποθέσεων και των περιορισμών που υφίστανται λόγω του θεσμικού πλαισίου μιας περιοχής ή που προκύπτουν από τη φύση του φορέα που αναλαμβάνει ένα τέτοιο εγχείρημα είναι απαραίτητος για την επιτυχή ανάπτυξη ενός συστήματος επιτήρησης μιας ΘΠΠ. Στη φάση του σχεδιασμού, η έλλειψη σαφούς προσδιορισμού των κρίσιμων παραμέτρων, όπως ο χρόνος και οι διαθέσιμοι πόροι, μπορεί να δημιουργήσει εμπόδια, όπως ελλιπή χρηματοδότηση, ανεπαρκή στελέχωση και δυσκολίες στην υλοποίηση. Εξίσου σημαντικός είναι και ο σχεδιασμός ενός ρεαλιστικού χρονοδιαγράμματος, που πρέπει να λαμβάνει υπόψη του τους όποιους περιορισμούς και προϋποθέσεις, ώστε να επιτρέπει την ομαλή ανάπτυξη του συστήματος επιτήρησης και να προβλέπει ικανά χρονικά περιθώρια για την αντιμετώπιση πιθανών δυσκολιών (π.χ. διαδικασίες αδειοδότησης).
Στη δική μας περίπτωση, οι χρονικοί περιορισμοί που υπήρχαν από το χρονοδιάγραμμα του χρηματοδοτούμενου έργου, επηρέασαν την επαρκή προετοιμασία, ενώ η μη δομημένη ανάλυση των περιορισμών οδήγησε σε κάποιες απρόβλεπτες δυσκολίες κατά την υλοποίηση. Παρόλα αυτά, έγινε προσπάθεια να ενσωματωθούν οι περιορισμοί στα επόμενα στάδια σχεδιασμού και κατά την υλοποίηση.
Βασικοί παράγοντες σχεδιασμού
Η επιτυχής εφαρμογή ενός συστήματος επιτήρησης μιας ΘΠΠ προϋποθέτει τη συνεκτίμηση διαφόρων κρίσιμων παραμέτρων, που επηρεάζουν, τόσο τη φάση του σχεδιασμού, όσο και τη φάση της υλοποίησης. Οι παρακάτω παράγοντες διαμορφώνουν το πλαίσιο λειτουργίας του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης και επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα των δράσεων επόπτευσης και φύλαξης:
- Αρμοδιότητες, τρόπος λειτουργίας και δυναμική του φορέα υλοποίησης: Είναι καθοριστικής σημασίας να λαμβάνονται υπόψη οι δυνατότητες και οι περιορισμοί που προκύπτουν από το ποιος είναι ο φορέας που θα υλοποιήσει ένα πρόγραμμα επόπτευσης-φύλαξης σε μια ΘΠΠ. Διαφορετικές προσεγγίσεις εφαρμόζονται ανάλογα με το αν ο φορέας υλοποίησης του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης είναι μια ΜΚΟ, το Λιμενικό Σώμα, ο Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α., ή κάποιος άλλος ιδιωτικός ή δημόσιος οργανισμός, αφού κάθε ένας φορέας έχει διαφορετικές αρμοδιότητες αλλά και διαφορετικούς τρόπους και δυνατότητες λειτουργίας.
- Διαθέσιμος χρόνος και πόροι: Απαιτείται ρεαλιστικός σχεδιασμός, ώστε, ανάλογα με τους στόχους και την προβλεπόμενη διάρκεια υλοποίησης ενός συστήματος επιτήρησης και τους διαθέσιμους πόρους (οικονομικούς και ανθρώπινους), να μην υπάρχει υποτίμηση των αναγκών που προκύπτουν.
- Διαχείριση τεχνολογιών: Η επιλογή των κατάλληλων τεχνολογικών εργαλείων πρέπει να λαμβάνει υπόψη τόσο τις επιχειρησιακές ανάγκες για την επιτήρηση της ΘΠΠ και τις τεχνικές προδιαγραφές του εξοπλισμού για να ανταποκριθούν στις ανάγκες αυτές, αλλά παράλληλα και την ευκολία στην εκμάθηση του προσωπικού στη χρήση του.
Χρονοδιάγραμμα και διαδικασίες σχεδιασμού
Το χρονοδιάγραμμα και οι διαδικασίες σχεδιασμού εργασιών αποτελούν βασικά εργαλεία για τη διασφάλιση της ομαλής υλοποίησης όλων των επόμενων σταδίων για την εγκατάσταση και λειτουργία ενός συστήματος επιτήρησης. Η κατάρτιση του χρονοδιαγράμματος πρέπει να γίνει με βάση ρεαλιστικά δεδομένα. Είναι ιδιαίτερα επιθυμητή η υλοποίηση πιλοτικών εφαρμογών που θα παρέχουν επιπλέον δεδομένα -υπό πραγματικές συνθήκες στο πεδίο- και θα προσδιορίσουν πιθανά εμπόδια, οργανωτικά και τεχνικά κενά, πολύτιμα για τα μετέπειτα στάδια εγκατάστασης και υλοποίησης.
Στη δική μας περίπτωση, η ταχύτητα με την οποία προχώρησε ο σχεδιασμός, χωρίς πλήρη κατανόηση των απαιτήσεων αδειοδότησης, των συνθηκών της περιοχής και των διαθέσιμων νέων τεχνολογιών δημιούργησε αρκετά εμπόδια που έπρεπε να αντιμετωπιστούν στις επόμενες φάσεις εγκατάστασης και υλοποίησης, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να επενδυθεί περισσότερος χρόνος και υψηλότερο κόστος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα στην περίπτωση της Γυάρου ήταν ότι στα πρώτα στάδια του σχεδιασμού δεν είχε ληφθεί υπόψη η ανάγκη αδειοδότησης της εγκατάστασης του συστήματος στη κορυφή της Γυάρου από την Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου (ΕΤΑΔ), που έχει την ιδιοκτησία του νησιού. Η διαδικασία έγκρισης από την ΕΤΑΔ διήρκησε 8 μήνες. Αντίστοιχο παράδειγμα ήταν η μη αρχική πρόβλεψη ότι για την εγκατάσταση του συστήματος στη Γυάρο απαιτούνταν η εκκαθάριση του χώρου από άσκαστα βλήματα από τον Ελληνικό Στρατό, μια επιπλέον σύνθετη και απαιτητική διαδικασία που διήρκησε 9 μήνες για να ολοκληρωθεί.
Σχεδιασμός και υλοποίηση πιλοτικών προγραμμάτων
Τα πιλοτικά προγράμματα λειτουργούν ως δοκιμαστικές εφαρμογές που επιτρέπουν την αρχική αξιολόγηση των επιλεγμένων πρακτικών, την αναγνώριση πιθανών προβλημάτων και την προσαρμογή της ανάπτυξης του οριστικού Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης. Για τη βέλτιστη αξιοποίηση των πιλοτικών προγραμμάτων, είναι κρίσιμη η ύπαρξη σταδίων αξιολόγησης και η οριοθέτηση σαφών, ενδιάμεσων οροσήμων, ώστε να διασφαλιστεί η ομαλή εξέλιξη του έργου. Οι ενέργειες αυτές επιτρέπουν την έγκαιρη ανίχνευση πιθανών αποκλίσεων και την εφαρμογή διορθωτικών παρεμβάσεων όπου απαιτείται. Με αυτόν τον τρόπο, η πιλοτική φάση δεν λειτουργεί μόνο ως ένα στάδιο δοκιμών, αλλά ως ένα δυναμικό εργαλείο βελτιστοποίησης, που ενισχύει τη λειτουργικότητα του τελικού Συστήματος και μειώνει τον κίνδυνο αποτυχίας. Για να επιτύχουν τον σκοπό τους, απαιτούν:
- Επιπλέον χρόνο για προσαρμογές και αναθεωρήσεις, ώστε να ενσωματωθούν ευρήματα από τις δοκιμαστικές εφαρμογές και τις αναγκαίες βελτιώσεις που θα προκύψουν. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η συστηματική τεκμηρίωση αυτών των ευρημάτων, ώστε να διασφαλιστεί η αξιοποίηση της γνώσης που αποκτάται και η βελτιστοποίηση των διαδικασιών σε επόμενα στάδια.
- Επαρκείς πόρους, οικονομικούς και ανθρώπινους, για τη διασφάλιση της ομαλής εφαρμογής, τόσο των πιλοτικών εφαρμογών, όσο και της πλήρους ανάπτυξης του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης.
- Εξειδικευμένους εξωτερικούς συνεργάτες, οι οποίοι μπορούν να συμβάλλουν στον κατάλληλο σχεδιασμό των πιλοτικών εφαρμογών και να αντιμετωπίσουν τεχνικές και διαχειριστικές προκλήσεις και να υποστηρίξουν τον μετέπειτα ολοκληρωμένο σχεδιασμό για την ορθή τελική υλοποίηση του Συστήματος.
Στη δική μας περίπτωση, η ταχύτητα με την οποία προχώρησε ο σχεδιασμός, με βάση τις υποχρεώσεις και τους χρονικούς περιορισμούς του προγράμματος χρηματοδότησης, δεν επέτρεψε την υλοποίηση πιλοτικών εφαρμογών. Αυτό δημιούργησε αρκετά εμπόδια και απρόβλεπτα νέα δεδομένα που έπρεπε να αντιμετωπιστούν σταδιακά στις επόμενες φάσεις εγκατάστασης και υλοποίησης, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να επενδυθεί περισσότερος χρόνος και κόπος από την Ομάδα Πεδίου για να γίνουν οι απαραίτητες αναπροσαρμογές και να επιλυθούν τα όποια προβλήματα.
Ανθρώπινοι πόροι
Η επιλογή του κατάλληλου ανθρώπινου δυναμικού που θα υλοποιήσει το πρόγραμμα επιτήρησης, καθώς και των κατάλληλων εξωτερικών συνεργατών, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιτυχία του προγράμματος. Η επιλογή του ανθρώπινου δυναμικού επικεντρώνεται στη γνώση και πρακτική εμπειρία στο χειρισμό σκαφών και στην καλή γνώση της περιοχής. Η επιλογή των εξωτερικών συνεργατών επικεντρώνεται στην εξειδίκευση στις νέες τεχνολογίες και στις συμπληρωματικές δεξιότητες με τα στελέχη του οργανισμού.
Στη δική μας περίπτωση, οι συνεργάτες που στελέχωσαν την Ομάδα Πεδίου του WWF επιλέχθηκαν με βάση την εμπειρία και τη γνώση της περιοχής, αλλά, λόγω τοπικότητας, υπήρξαν δυσκολίες στην εύρεση έμπειρων συνεργατών με τις απαιτούμενες πιστοποιήσεις, κάτι που αντιμετωπίστηκε στην πορεία -εν μέρει- με βιωματική εκπαίδευση και υποστήριξη της Ομάδας στο πεδίο από εξωτερικούς συνεργάτες.
Δεξιότητες και γνώσεις του ανθρώπινου δυναμικού
Οι βασικές δεξιότητες και γνώσεις που απαιτούνται από το ανθρώπινο δυναμικό που θα στελεχώσει την Ομάδα Πεδίου περιλαμβάνουν:
- Τεχνικές γνώσεις και εμπειρία: πολυετής εμπειρία και εργασία σε θαλάσσια επαγγέλματα και θαλάσσιες δραστηριότητες, πιστοποιημένη ικανότητα και εμπειρία στο χειρισμό ταχύπλοου και ιστιοπλοϊκού σκάφους, καταδυτικού εξοπλισμού και Συστημάτων μη Επανδρωμένων Αεροσκαφών (ΣμηΕΑ), καθώς και βασικές γνώσεις μηχανολογίας και συντήρησης σκαφών.
- Γνώσεις αλιευτικών μεθόδων και θαλάσσιας βιολογίας: είναι σημαντικό να διαθέτουν βασικές γνώσεις των αλιευτικών μεθόδων που εφαρμόζονται στην περιοχή και ιδανικά να κατανοούν και κάποιες βασικές αρχές της θαλάσσιας βιολογίας, προκειμένου να διαθέτουν την κριτική σκέψη – αντίληψη, ώστε να αξιολογούν τα ανθρωπογενή και φυσικά συμβάντα στο πεδίο, δεξιότητες που βελτιώνουν το έργο της επιτήρησης.
- Γνώση της τοπικής κουλτούρας και των κοινωνικών πιέσεων: εξοικείωση-γνώση της ΘΠΠ και των τοπικών καιρικών συνθηκών, κατανόηση των τοπικών, κοινωνικών συνθηκών και ικανότητα-διάθεση για ανάπτυξη σχέσεων με τα εμπλεκόμενα μέρη.
- Εξοικείωση με νέες τεχνολογίες: ικανότητα χρήσης και ευελιξία αξιοποίησης καινοτόμων τεχνολογικών εργαλείων.
Λοιπές δεξιότητες: ευελιξία, αξιοπιστία, αμεσότητα στην επικοινωνία, υψηλό αίσθημα ασφάλειας, εμπειρία σε διαχείριση κρίσεων.
Τεχνολογικός εξοπλισμός και λοιποί πόροι
Η καταγραφή των πόρων στη φάση σχεδιασμού ενός συστήματος επιτήρησης πρέπει να περιλαμβάνει, τουλάχιστον, την ανάλυση των τεχνολογικών και ανθρώπινων αναγκών με βάση τις οποίες θα πραγματοποιηθούν οι επιλογές του τεχνολογικού εξοπλισμού, του σκάφους της Ομάδας Πεδίου, καθώς και του επιπλέον συμπληρωματικού εξοπλισμού πεδίου που αφορά στη συνολική λειτουργικότητα του προγράμματος και στην ασφάλεια της Ομάδας. Καθοριστικός πρόσθετος παράγοντας που θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά το σχεδιασμό είναι η διαλειτουργικότητα των επιμέρους τμημάτων του εξοπλισμού, η δυνατότητα αναβάθμισής του και το κόστος συντήρησης ή/και αντικατάστασής του.
Στη δική μας περίπτωση, ο συνολικός εξοπλισμός του προγράμματος σχεδιάστηκε αναλυτικά από την Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος και την Ομάδα Πεδίου, με τη συνδρομή εξειδικευμένου εξωτερικού συνεργάτη. Ο εξοπλισμός επιλέχθηκε για να καλύψει τις ορισμένες και συγκεκριμένες ανάγκες της επιτήρησης της περιοχής της Γυάρου, λαμβάνοντας υπόψη τα χαρακτηριστικά και τις συνθήκες της περιοχής (απομόνωση, έκταση και μορφολογία, έλλειψη υποδομών και δικτύων, κλπ.) και με τους όποιους περιορισμούς προέκυπταν από τον αρχικά προβλεπόμενο από το πρόγραμμα προϋπολογισμό. Σε γενικές γραμμές, οι τεχνολογικές επιλογές που έγιναν, κάλυψαν τις ανάγκες του προγράμματος σε ιδιαίτερα ικανοποιητικό βαθμό, αν και παρατηρήθηκαν κενά στη δυνατότητα συντήρησης και αναβάθμισης εξοπλισμού, λόγω περιορισμένου προϋπολογισμού.
Εξοπλισμός Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης
Η επιλογή του κατάλληλου τεχνολογικού εξοπλισμού για την εγκατάσταση ενός συστήματος απομακρυσμένης επιτήρησης σε μια ΘΠΠ είναι ένα σύνθετο και απαιτητικό εγχείρημα που απαιτεί τη συμβολή και συμμετοχή ειδικών τεχνικών διαφόρων ειδικοτήτων με εξειδικευμένες γνώσεις επί των διαθέσιμων τεχνολογιών. Οι προδιαγραφές του συστήματος και των επιμέρους στοιχείων του πρέπει να ικανοποιούν και να καλύπτουν επαρκώς τις ανάγκες επιτήρησης της συγκεκριμένης ΘΠΠ με βάση τα χαρακτηριστικά της, αλλά και τις υφιστάμενες χρήσεις και πιέσεις που αυτή δέχεται. Καθοριστικοί, επιπλέον, παράγοντες που θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά το σχεδιασμό είναι η αντοχή, η διάρκεια ζωής και η μακροχρόνια διαλειτουργικότητα των επιμέρους στοιχείων του εξοπλισμού, η δυνατότητα αναβάθμισής τους και το κόστος συντήρησης ή/και αντικατάστασής τους.
Στη δική μας περίπτωση, ο εξοπλισμός του Συστήματος Απομακρυσμένη Επιτήρησης σχεδιάστηκε αναλυτικά από την Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος και την Ομάδα Πεδίου, με τη συνδρομή εξωτερικού συνεργάτη, εξειδικευμένου σε νέες τεχνολογίες. Ενδεικτικό της δυσκολίας του εγχειρήματος είναι ότι η διάρκεια του σχεδιασμού και της οριστικοποίησης των προδιαγραφών του εξοπλισμού του Συστήματος, διήρκησε περίπου 9 μήνες. Ο αναγκαίος εξοπλισμός επιλέχθηκε για να καλύψει τις συγκεκριμένες ανάγκες της επιτήρησης της περιοχής της Γυάρου, λαμβάνοντας υπόψη τις απαιτήσεις που προέκυπταν από την απομόνωσή της από κατοικημένες περιοχές, την έκταση και την μορφολογία της, την έλλειψη άλλων υποδομών και δικτύων, με βάση τον αρχικά προβλεπόμενο, από το πρόγραμμα, προϋπολογισμό.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι ο καινοτόμος χαρακτήρας του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης και η δυσκολία πρόσβασης στην περιοχή εγκατάστασης έκαναν το εγχείρημα εύρεσης του κατάλληλου εξειδικευμένου αναδόχου για την προμήθεια και εγκατάσταση του ιδιαίτερα δύσκολο. Συνήθως, τέτοιου είδους έργα υλοποιούνται από δημόσιους φορείς, αρμόδιους για θέματα δημόσιας ασφάλειας (π.χ. αστυνομία, λιμενικό σώμα), σε περιοχές με ευκολότερη πρόσβαση και με σημαντικά μεγαλύτερο προϋπολογισμό, οπότε και οι δυνητικοί εξειδικευμένοι ανάδοχοι που έχουν τη σχετική τεχνογνωσία και εμπειρία, συνήθως δεν αναλαμβάνουν να υλοποιήσουν προμήθειες και εγκατάσταση εξοπλισμών “μικρής” κλίμακας, όπως αυτό της ΘΠΠ Γυάρου. Ενδεικτικό, είναι ότι στον ανοιχτό διαγωνισμό που διεξήχθη για έργο της προμήθειας του εξοπλισμού και της εγκατάστασής του, μόνο ένας ανάδοχος κατέθεσε προσφορά, οπότε και επιλέχθηκε αφού πληρούσε τις απαιτούμενες προϋποθέσεις και στην ομάδα του είχε τους κατάλληλους συνεργάτες με τις επιμέρους απαιτούμενες ειδικότητες και εμπειρία.
Ταχύπλοο σκάφος
Η επιλογή του κατάλληλου σκάφους για χρήση σε ένα πρόγραμμα εποπτείας και φύλαξης σε μια ΘΠΠ είναι μια διαδικασία καθοριστικής σημασίας για τη λειτουργικότητα και αποτελεσματικότητα της ομάδας πεδίου που θα έχει την ευθύνη παρουσίας και άμεσης παρέμβασης εντός της ΘΠΠ. Οι προδιαγραφές του σκάφους πρέπει να ικανοποιούν και να καλύπτουν επαρκώς τις ανάγκες άμεσης μετακίνησης και ασφαλούς πλοήγησης στη συγκεκριμένη ΘΠΠ, με βάση τα χαρακτηριστικά και τις καιρικές συνθήκες της εκάστοτε περιοχής. Καθοριστικοί, επιπλέον, παράγοντες που θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την επιλογή του σκάφους είναι η αντοχή και η αξιοπλοΐα του, καθώς και το κόστος συντήρησης, ασφάλισης και ελλιμενισμού του.
Στη δική μας περίπτωση, η επιλογή του σκάφους έγινε από την Ομάδα Πεδίου και την Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος και βασίστηκε στις επιχειρησιακές ανάγκες του προγράμματος, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες που επικρατούν στις Βόρειες Κυκλάδες. Η επιλογή ενός ταχύπλοου, φουσκωτού σκάφους, με εξωλέμβια μηχανή, έγινε με βάση ότι το κύριο αντικείμενο της χρήσης του θα ήταν η επιτήρηση της ΘΠΠ Γυάρου, οπότε το θέμα της ταχύτητας έπαιξε καθοριστικό ρόλο, ενώ παράλληλα διαμορφώθηκε κατάλληλα, ώστε να μπορεί να εξυπηρετήσει και άλλες ανάγκες/χρήσεις. Αν και ο αρχικός προϋπολογισμός του προγράμματος χρηματοδότησης δεν το προέβλεπε, για λόγους ασφαλούς ναυσιπλοΐας, καλύτερης εποπτείας του θαλάσσιου χώρου και ασφάλειας της Ομάδας Πεδίου, το σκάφος σταδιακά εξοπλίστηκε με επιπλέον όργανα και φορητό εξοπλισμό (π.χ. ναυτικό ραντάρ, GPS, προβολέα νυκτός, τέντα σκίασης, βοηθητική μηχανή, σωστικά μέσα, trailer, κλπ.), με αποτέλεσμα να αυξηθεί ο προϋπολογισμός κατά 20%. Το σκάφος που επιλέχθηκε και είναι σε χρήση για 10 και πλέον χρόνια αποδείχθηκε κατάλληλο για το πρόγραμμα, αλλά η συντήρηση και η ασφάλισή του παρουσίασαν προκλήσεις, λόγω του ότι τα έξοδα αυτά δεν είχαν εκτιμηθεί, πλήρως, στον αρχικό προϋπολογισμό του προγράμματος.
Εξοπλισμός πεδίου
Η λειτουργία μιας ομάδας στο πεδίο, και ειδικά στη θάλασσα, όπου καλείται να υλοποιήσει ένα πρόγραμμα επόπτευσης και φύλαξης μιας ΘΠΠ, απαιτεί τον ενδελεχή σχεδιασμό και προμήθεια του κατάλληλου εξοπλισμού πεδίου. Ο εξοπλισμός θα πρέπει να περιλαμβάνει την κατάλληλη, για όλες τις εποχές, ένδυση και υπόδηση και την εξασφάλιση της ασφάλειας της ομάδας πεδίου, καθώς και κάθε άλλο αναγκαίο εξοπλισμό για εξειδικευμένες δραστηριότητες (π.χ. κατάδυση, ορειβασία, κλπ.) που μπορεί να προκύψουν κατά την επόπτευση και φύλαξη μιας ΘΠΠ.
Στη δική μας περίπτωση, ο αρχικός προϋπολογισμός του προγράμματος δεν είχε σαφή πρόβλεψη για την προμήθεια εξοπλισμού πεδίου. Παρόλα αυτά, κατά τη φάση σχεδιασμού της υλοποίησης του προγράμματος, έγινε αναλυτική καταγραφή του αναγκαίου εξοπλισμού πεδίου, λαμβάνοντας υπόψη την κατάλληλη ένδυση και υπόδηση της Ομάδας Πεδίου για τις αντίξοες συνθήκες του θαλάσσιου και του χερσαίου περιβάλλοντος της περιοχής (π.χ. νιτσεράδες παντός καιρού, ορειβατικός εξοπλισμός, κλπ.), την ανάγκη καταδυτικών εργασιών και τις απαιτήσεις ασφάλειας της λειτουργίας και επικοινωνίας της Ομάδας στο πεδίο (π.χ. φορητά GPS, ασύρματοι, φαρμακείο, καταδυτική ασφάλεια κλπ.). Παρά το γεγονός ότι ο εξοπλισμός αυτός δεν είχε αρχικά προβλεφθεί, σταδιακά προχώρησε η προμήθεια του, ώστε η Ομάδα Πεδίου να μπορεί να λειτουργήσει με ασφαλή, άνετο και κατάλληλο τρόπο. Παράλληλα, επαναξιολογούνταν σε ετήσια βάση οι ανάγκες της Ομάδας για επιπλέον εξοπλισμούς πεδίου και αντίστοιχα γίνονταν νέες προμήθειες, ώστε να καλύπτονται, ικανοποιητικά, οι βασικές απαιτήσεις/ανάγκες.
Περιεχόμενα
Εγκατάσταση
Η εγκατάσταση του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης στη ΘΠΠ Γυάρου αποτέλεσε ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα, λόγω της απομόνωσης της περιοχής, της έλλειψης υποδομών και της ανάγκης για παράλληλες τεχνικές εργασίες σε διαφορετικά σημεία (Γυάρος και Σύρος). Η φάση περιλάμβανε τη διαμόρφωση ενός λεπτομερούς πλάνου προγραμματισμού, τη διαχείριση διαδικασιών προμηθειών και αδειοδοτήσεων, τη στελέχωση της ομάδας και την υλοποίηση του φυσικού έργου εγκατάστασης. Κάθε βήμα συνοδεύτηκε από τεχνικές προδιαγραφές, ρεαλιστική εκτίμηση κόστους-χρόνου και πρόβλεψη για ενδεχόμενα εμπόδια και κινδύνους. Στο πεδίο, η εγκατάσταση απαιτούσε συντονισμό πολλαπλών τεχνικών ομάδων, πρόβλεψη προμηθειών διατροφής και εξοπλισμού διανυκτέρευσης πολυήμερης παραμονής, μεταφορά και συναρμολόγηση εξοπλισμού υπό δύσκολες συνθήκες, καθώς και τη διεξαγωγή δοκιμών λειτουργικότητας του συστήματος, για να διασφαλιστεί η επιχειρησιακή του επάρκεια. Η εμπειρία κατέδειξε την ανάγκη για αυστηρή τήρηση πρωτοκόλλων και ταυτόχρονα ευελιξία προσαρμογής σε απρόβλεπτα δεδομένα.
Προγραμματισμός
Στη δική μας περίπτωση, ο αναλυτικός σχεδιασμός και ο λεπτομερής προγραμματισμός των επιμέρους εργασιών (workstreams) και η σαφής κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ των μελών της Ομάδας Πεδίου και των επιμέρους εξωτερικών συνεργατών, αποτέλεσαν σημαντικό παράγοντα επιτυχίας για την εγκατάσταση του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης.
Με δεδομένο ότι η εγκατάσταση των επιμέρους στοιχείων του εξοπλισμού του Συστήματος απαιτούσε παράλληλες εργασίες σε 4, τουλάχιστον, διαφορετικά σημεία στη Γυάρο και στη Σύρο, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ο κύριος εξοπλισμός που θα εγκαθίστατο στην κορυφή της Γυάρου, μια περιοχή χωρίς άμεση πρόσβαση, ήταν ιδιαίτερα μεγάλος σε ογκομετρία και τεράστιου βάρους, το όλο εγχείρημα ήταν εξαιρετικά απαιτητικό.
Για να προγραμματιστούν όλες οι απαιτούμενες επιμέρους εργασίες, να αντιμετωπιστούν όλες οι απαραίτητες τεχνικές, πρακτικές και διαχειριστικές παράμετροι και να διαμορφωθούν σενάρια αντιμετώπισης πιθανών δυσλειτουργιών και κινδύνων, η Ομάδα Πεδίου, με την Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος, σε συνεργασία με τον ανάδοχο, επένδυσαν σημαντικό χρόνο για να διαμορφωθεί ένα ιδιαίτερα λεπτομερές και ρεαλιστικό πλάνο προγραμματισμού της εγκατάστασης. Το πλάνο αυτό περιέγραφε αναλυτικά κάθε “πακέτο” εργασίας και τα επιμέρους βήματα και τις απαιτήσεις κάθε εργασίας, καθώς και προσδιόριζε με σαφή τρόπο τους επιμέρους ρόλους και τις αρμοδιότητες της κάθε ομάδας (Ομάδα Πεδίου, επιμέρους ομάδες τεχνικών του αναδόχου, κλπ.). Παράλληλα, καταγράφηκαν πιθανά εμπόδια ρίσκα και κίνδυνοι και περιγράφηκαν εναλλακτικά σενάρια αντιμετώπισής τους (contingency & emergency plans).
Ενδεικτικό του εγχειρήματος ήταν ότι οι εργασίες εγκατάστασης μόνο στη Γυάρο θα ενέπλεκαν συνολικά 25 διαφορετικά άτομα (Ομάδα Πεδίου, εξειδικευμένοι τεχνικοί του αναδόχου, εργάτες, υποστηρικτικό προσωπικό, προσωπικό ασφαλείας), απαιτούσαν τη συμβολή 4 διαφορετικών σκαφών και ενός ελικοπτέρου και την εγκατάσταση ενός εργοταξίου/κατασκήνωσης για την παραμονή και εργασία των ομάδων, για ένα προβλεπόμενο διάστημα 10-15 ημερών.
Τέλος, προβλέφθηκε κάποια σχετική ευελιξία και δυνατότητα αναπροσαρμογών προκειμένου να αντιμετωπιστούν, αν χρειαζόταν, απρόβλεπτες προκλήσεις ή αλλαγές που θα εμφανίζονταν στις πραγματικές συνθήκες στο πεδίο κατά την εγκατάσταση. Αν και τα αυστηρά δεδομένα του χρονοδιαγράμματος και των διαθέσιμων πόρων από το πρόγραμμα χρηματοδότησης περιόρισαν σε κάποιο βαθμό την ευελιξία του τελικού πλάνου προγραμματισμού, η ομάδα έκανε τις αναγκαίες προσαρμογές για να υπάρξει ο απαραίτητος χώρος και χρόνος, ώστε το τελικό πλάνο να θεωρηθεί από όλους τους εμπλεκόμενους πλήρες, κατάλληλο και εφαρμόσιμο.
Αδειοδοτήσεις
Η εξασφάλιση των απαραίτητων αδειών για ένα οποιοδήποτε έργο, και ειδικά για την εγκατάσταση εξοπλισμού εντός μιας ΘΠΠ, είναι μια απαραίτητη και σημαντική διαδικασία που, αν και απαιτεί ικανό χρόνο και πόρους από τον φορέα που εκπονεί το έργο, συνήθως υποεκτιμάται και δεν συνυπολογίζεται με ρεαλισμό στο σχεδιασμό του. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να εμφανίζονται εμπλοκές και να δημιουργούνται καθυστερήσεις στην υλοποίηση.
Στη δική μας περίπτωση, η διαδικασία για την εξασφάλιση των απαραίτητων αδειών για την εγκατάσταση του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης και των επιμέρους στοιχείων του εξοπλισμού στη Γυάρο και στη Σύρο ήταν ιδιαίτερα χρονοβόρα και επηρεάστηκε σημαντικά από την εμπλοκή πολλών διαφορετικών υπηρεσιών και φορέων, την πολυπλοκότητα των σχετικών γραφειοκρατικών διαδικασιών και, ιδιαίτερα, από τον καινοτόμο χαρακτήρα του έργου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν ότι για την εγκατάσταση ενός μόνο τμήματος του εξοπλισμού του Συστήματος, και συγκεκριμένα του δέκτη και του πομπού των δεδομένων στον “Πύργο” των κεραιών στη Σύρο, χρειάστηκε να εμπλακούν 4 υπηρεσίες του Δήμου Σύρου και να συνεδριάσει 2 φορές το Δημοτικό Συμβούλιο, μέχρι να εγκριθεί η σχετική άδεια τοποθέτησης, 5 μήνες μετά την έναρξη της διαδικασίας. Αντίστοιχες καθυστερήσεις καταγράφηκαν σχεδόν σε κάθε βήμα των ποικίλων διαδικασιών αδειοδότησης.
Παρά τις δυσκολίες, η Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος, έστω με καθυστερήσεις, κατάφερε να διασφαλίσει όλες τις απαραίτητες εγκρίσεις, μέσω συνεχούς και εντατικής επικοινωνίας και συνεργασίας με τις αρμόδιες αρχές.
Προμήθεια εξοπλισμού
Στη δική μας περίπτωση, η προμήθεια του εξοπλισμού υλοποιήθηκε χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα από τον ανάδοχο, με βάση τις αναλυτικές τεχνικές προδιαγραφές της σχετικής σύμβασης. H ολοκλήρωση της προμήθειας όλων των επιμέρους στοιχείων του εξοπλισμού και ο έλεγχος και η παραλαβή τους όμως καθυστέρησε κατά περίπου 3 μήνες, λόγω διαδικαστικών ζητημάτων (η περίοδος των προμηθειών συνέπεσε με τα capital controls που δυσκόλεψε τον ανάδοχο στην παραγγελία και προμήθεια εξειδικευμένου εξοπλισμού από προμηθευτές του εξωτερικού). Παρόλα αυτά, η προμήθεια ολοκληρώθηκε και το σύνολο του εξοπλισμού παραδόθηκε, όπως είχε προβλεφθεί, για την κάλυψη των αναγκών του έργου.
Στελέχωση
Στη δική μας περίπτωση, η εύρεση του ανθρώπινου δυναμικού που στελέχωσε την Ομάδα Πεδίου εστιάστηκε σε άτομα με εξειδίκευση στον χειρισμό σκαφών, καταδυτικού εξοπλισμού και τεχνολογιών παρακολούθησης και στην γνώση των τοπικών συνθηκών. Η εύρεση των κατάλληλων στελεχών με εντοπιότητα δεν ήταν εύκολη, λόγω περιορισμών στην τοπική διαθεσιμότητα, με αποτέλεσμα η πλήρης σύνθεση της Ομάδας Πεδίου να ολοκληρωθεί σταδιακά. Παράλληλα, η επένδυση στη συνεχή και βιωματική εκπαίδευση κάλυψε σε μεγάλο βαθμό τα όποια κενά γνώσεων υπήρξαν.
Εγκατάσταση στο πεδίο
Στη δική μας περίπτωση, η εγκατάσταση όλου του εξοπλισμού στο πεδίο βασίστηκε απόλυτα στο πλάνο που είχε διαμορφωθεί και εμπεριείχε τον λεπτομερή σχεδιασμό της μεταφοράς του εξοπλισμού στα επιμέρους σημεία τοποθέτησης, το πλάνο εργασιών και των διαδικασιών logistics και τις τεχνικές λύσεις για την εγκατάσταση και σύνδεση του εξοπλισμού. Η αρχική εγκατάσταση του εξοπλισμού χρειάστηκε να αναβληθεί και να επαναπρογραμματιστεί δυο φορές, λόγω των δυσμενών καιρικών συνθηκών.
Παρά τις δυσκολίες που υπήρχαν, λόγω των συνθηκών της περιοχής και την έλλειψη υποδομών και δικτύων, η αποστολή εγκατάστασης υλοποιήθηκε με ιδιαίτερη επιτυχία και χωρίς σημαντικά προβλήματα, και μάλιστα ολοκληρώθηκε σε σημαντικά λιγότερο χρόνο (6 ημέρες αντί των 10 που είχαν υπολογιστεί) από τον προβλεπόμενο στο αρχικό πλάνο. Μέσα σε αυτό το διάστημα μεταφέρθηκαν από τη Σύρο στη Γυάρο σχεδόν 4 τόνοι εξοπλισμού, εργάστηκαν και διαβίωσαν, περίπου, 25 άνθρωποι στη Γυάρο και εγκαταστάθηκαν και συνδέθηκαν όλα τα επιμέρους στοιχεία του εξοπλισμού σε 4 διαφορετικά σημεία στη Γυάρο και στη Σύρο.
Καθοριστικός παράγοντας επιτυχίας αυτού του μοναδικού σε δυσκολία εγχειρήματος ήταν η πιστή εφαρμογή του πλάνου εργασιών που είχε προετοιμαστεί και ο αποτελεσματικός συντονισμός των διαφορετικών τεχνικών ομάδων, από την Ομάδα Πεδίου και τον αντίστοιχο συντονιστή του αναδόχου.
Δοκιμές και διορθώσεις
Στη δική μας περίπτωση, με δεδομένη τη συνθετότητα του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης, την εγκατάσταση επιμέρους στοιχείων του σε διαφορετικά σημεία (Γυάρος και Σύρος) και τον καθοριστικό ρόλο των συνδέσεων και της επικοινωνίας μεταξύ των διαφορετικών σημείων εγκατάστασης, η ανάγκη δοκιμών και επιμέρους διορθώσεων ήταν επιτακτική. Οι επαναλαμβανόμενες δοκιμές λειτουργικότητας των επιμέρους στοιχείων του εξοπλισμού και της αποτελεσματικής επικοινωνίας και αναμετάδοσης των δεδομένων μεταξύ τους, αποδείχθηκαν κρίσιμες για την επαλήθευση της λειτουργίας και την αποκατάσταση επιμέρους προβλημάτων. Οι δοκιμές και οι έλεγχοι που υλοποιήθηκαν με τη συμβολή εξειδικευμένων τεχνικών εξωτερικών συνεργατών του αναδόχου με την συμβολή της Ομάδας Πεδίου ανέδειξαν επιμέρους τεχνικά προβλήματα. Ενδεικτικό της σημασίας της φάσης αυτής είναι το γεγονός ότι ο συνολικός χρόνος των δοκιμών και των διορθώσεων ήταν περίπου 6-8 εβδομάδες, ξεπερνώντας, κατά πολύ, τον χρόνο που απαιτήθηκε για την ίδια την τοποθέτηση και εγκατάσταση του ίδιου του Συστήματος.
Συνεργασία με εμπλεκόμενους φορείς
Σε κάθε έργο που αφορά την επόπτευση και φύλαξη μιας ΘΠΠ, ο φορέας που αναλαμβάνει την πρωτοβουλία να το υλοποιήσει, επιβάλλεται να ενημερώσει και να συνεργαστεί με τις αρμόδιες αρχές της Πολιτείας και τους όποιους άλλους εμπλεκόμενους φορείς. Η διαμόρφωση μιας αποτελεσματικής συνεργασίας με τα εμπλεκόμενα μέρη, απαιτεί έγκαιρη και ανοιχτή επικοινωνία, με σαφή περιγραφή του σκοπού, των στόχων και των δράσεων της όποιας πρωτοβουλίας. Πρέπει να λαμβάνονται δε υπόψη και να αξιολογούνται οι δικές τους αρμοδιότητες, προτεραιότητες και δυνατότητες, ώστε προτείνοντας συνεργασία και πιθανές συνέργειες, αυτές να βασίζονται σε ξεκάθαρους ρόλους και εφικτά και ρεαλιστικά αντικείμενα.
Στη δική μας περίπτωση, στη φάση προετοιμασίας και εγκατάστασης του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης οι βασικοί εμπλεκόμενοι φορείς ήταν το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής/Λιμενικό Σώμα και ειδικότερα το Λιμεναρχείο Σύρου, καθώς και ο Δήμος Σύρου. Η Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος, σε αρχικό στάδιο, ήρθε σε επαφή με τους παραπάνω φορείς, τους ενημέρωσε αναλυτικά για το πρόγραμμα και για το σχεδιασμό του, εξήγησε ότι ο στόχος του Συστήματος και του όλου προγράμματος ήταν να διαμορφώσει ένα καινοτόμο μηχανισμό που θα συμβάλει και θα συνεπικουρεί τις αρμόδιες αρχές στην προστασία της συγκεκριμένης περιοχής. Η συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς ενισχύθηκε με την πάροδο του χρόνου, ενώ μέσω της τακτικής και διαφανούς επικοινωνίας μαζί τους, σταδιακά αναπτύχθηκαν σχέσεις εμπιστοσύνης και διάθεση στενής συνεργασίας. Έτσι, στην πορεία συμφωνήθηκε η συνεργασία και η συνέργεια με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής/Λιμενικό Σώμα να πάρει τη μορφή ενός Μνημονίου Συνεργασίας για το συγκεκριμένο πρόγραμμα.
Υλοποίηση
Η Υλοποίηση του προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης και των επιχειρησιακών διαδικασιών της ΘΠΠ Γυάρου στηρίχθηκε σε μία σταδιακή προσέγγιση, με διακριτές φάσεις (αρχική, πιλοτική, πλήρης λειτουργία) και προκαθορισμένους επιχειρησιακούς στόχους. Αναπτύχθηκαν πρότυπα λειτουργίας που όρισαν με σαφήνεια τα βήματα καθημερινής λειτουργίας της Ομάδας Πεδίου, τη διαχείριση κρίσεων, την καταγραφή δεδομένων, τις διαδικασίες επικοινωνίας με τις αρχές και τη διαχείριση περιστατικών μη συμμόρφωσης. Η Υλοποίηση περιλάμβανε επίσης δράσεις δημοσιότητας, συνεργασίας με τους αρμόδιους φορείς (π.χ. Λιμενικό Σώμα), αλλά και πρακτικές παρεμβάσεις στο πεδίο για αποτροπή παρανομιών. Η Ομάδα Πεδίου, λειτουργώντας ως επιχειρησιακός βραχίονας του μηχανισμού φύλαξης, κλήθηκε να εφαρμόσει τα προβλεπόμενα πρωτόκολλα, να ενεργοποιεί τους μηχανισμούς καταγραφής και παρέμβασης και να εξασφαλίζει τη συνεχή λειτουργικότητα του εξοπλισμού.
Φάσεις υλοποίησης
Ένα πρόγραμμα επόπτευσης και φύλαξης που ξεκινά για πρώτη φορά σε μια ΘΠΠ, είναι επιθυμητό, αν όχι επιβεβλημένο, να αναπτυχθεί σταδιακά, διαμορφώνοντας διαφορετικές φάσεις, ώστε τόσο η ομάδα πεδίου, όσο οι εμπλεκόμενες αρχές, αλλά -κυρίως- οι χρήστες της περιοχής να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα και στη νέα κατάσταση, όπου πλέον οι όποιοι όροι, περιορισμοί και μέτρα προστασίας θα εφαρμόζονται ενεργά.
Στη δική μας περίπτωση, η εγκατάσταση του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης και η υλοποίηση του προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης της ΘΠΠ Γυάρου οργανώθηκε και υλοποιήθηκε σε διακριτές φάσεις, με σαφώς καθορισμένους ενδιάμεσους στόχους, επιτρέποντας έτσι την προσαρμογή όλων των εμπλεκόμενων (Ομάδα Πεδίου, αρμόδιες αρχές, χρήστες κλπ.) στις εξελισσόμενες συνθήκες, ώστε να είναι πιο εφικτή η διαχείριση των επιχειρησιακών διαδικασιών του προγράμματος και η προσαρμογή στο νέο λειτουργικό καθεστώς. Έτσι, η υλοποίηση του προγράμματος διαχωρίστηκε σε τρεις βασικές φάσεις: 1) αρχική λειτουργία, 2) “πιλοτική” λειτουργία, και 3) πλήρης λειτουργία. Σε κάθε φάση, τα αποτελέσματα της λειτουργίας του προγράμματος αξιολογήθηκαν σε σχέση με τους επιμέρους στόχους που είχαν τεθεί και εντοπίστηκαν οι περιοχές που χρειάζονταν βελτίωση.
- Κατά την αρχική λειτουργία (2015-2016), η Ομάδα Πεδίου λειτούργησε, πλήρως, το Σύστημα και σε συνεννόηση με το Λιμεναρχείο Σύρου εκπονούσε κανονικά στοχευμένες και τακτικές περιπολίες, κατά τις οποίες κάθε σκάφος που εντόπιζε το προσέγγιζε και ενημέρωνε το πλήρωμά του ότι βρίσκεται εντός μιας ΘΠΠ και θα πρέπει να σεβαστεί τους κανόνες που τη διέπουν. Σε περίπτωση κάποιας παράβασης ενημέρωνε το πλήρωμα και το προέτρεπε να διακόψει τη δραστηριότητά του. Στόχος της φάσης αυτής ήταν να γίνει ευρέως γνωστό στις τοπικές κοινωνίες των γύρω νησιών και ειδικά στους χρήστες της περιοχής ότι η περιοχή είναι προστατευόμενη και επιτηρείται ενεργά και ότι πλέον το ισχύον καθεστώς προστασίας θα τηρηθεί ενεργά.
- Κατά την περίοδο πιλοτικής λειτουργίας (2017-2018) η Ομάδα Πεδίου, ενέτεινε την απομακρυσμένη επιτήρηση της περιοχής μέσω του Συστήματος, αύξησε την συχνότητα της παρουσίας της στο πεδίο, και παρέμβαινε άμεσα σε περιστατικά παράνομης δραστηριότητας, ενημερώνοντας και παροτρύνοντας το πλήρωμα του σκάφους να διακόψει τη δραστηριότητά του και να απομακρυνθεί και εξηγούσε ότι θα ενημερώσει τις Λιμενικές Αρχές για το συμβάν. Παράλληλα, κατέγραφε το περιστατικό και με την επιστροφή του στη Σύρο ενημέρωνε το Λιμεναρχείο και κατέθετε ένορκη γραπτή καταγγελία για αυτό. Αντίστοιχα, από την πλευρά τους οι Λιμενικές Αρχές καλούσαν τους εμπλεκόμενους στο περιστατικό για διερεύνηση του συμβάντος και έκαναν αυστηρές συστάσεις. Στόχος της φάσης αυτής ήταν η εντατική επιτήρηση της ΘΠΠ, η αντιμετώπιση των παράνομων περιστατικών που εντοπίζονταν και η σταδιακή τήρηση της σχετικής νομοθεσίας, με την άμεση εμπλοκή των αρμόδιων αρχών.
- Τέλος, κατά την περίοδο της πλήρους λειτουργίας (2018-2022), η Ομάδα Πεδίου, παρακολουθούσε (24/7) συνεχώς την περιοχή μέσω του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης, είχε παρουσία στο πεδίο καθημερινά, όταν ο καιρός το επέτρεπε, και παρέμβαινε άμεσα σε περιστατικά παράνομης δραστηριότητας καλώντας το σκάφος του Λιμεναρχείου Σύρου να έρθει στην περιοχή για να κάνει επιτόπιο έλεγχο. Σε περίπτωση βεβαίωσης παράβασης τα στελέχη του Λιμενικού προχωρούσαν στις προβλεπόμενες ενέργειες και στην έκδοση προστίμων. Όταν το σκάφος του Λιμενικού δεν ήταν εφικτό να έρθει στην περιοχή, η Ομάδα Πεδίου κατέγραφε το περιστατικό και με την επιστροφή του στη Σύρο ενημέρωνε το Λιμεναρχείο Σύρου και κατέθετε ένορκη γραπτή καταγγελία γι’ αυτό. Στόχος της φάσης αυτής ήταν πλέον η πλήρης εποπτεία και φύλαξη της ΘΠΠ, η άμεση αντιμετώπιση όλων των παράνομων περιστατικών που εντοπίζονταν, η τήρηση της σχετικής νομοθεσίας και η αυστηρή προστασία της ΘΠΠ.
Πρωτόκολλο λειτουργίας
Στη δική μας περίπτωση, αναπτύχθηκε ένα δομημένο πρωτόκολλο λειτουργίας για την καθοδήγηση και λειτουργία της Ομάδας Πεδίου στις καθημερινές δραστηριότητες, έτσι ώστε να διασφαλιστεί ότι όλες οι ενέργειες της διεξάγονται με συνέπεια και σύμφωνα με τις προκαθορισμένες διαδικασίες. Αυτό έγινε μέσα από την ανάπτυξη ενός εγχειριδίου λειτουργίας που περιλάμβανε οδηγίες για τη μετακίνηση προς και από την περιοχή, την εκπόνηση τακτικών και έκτακτων περιπολιών, την ασφαλή χρήση του εξοπλισμού, τη διαχείριση ύποπτων ή παράνομων συμβάντων, τη διαχείριση κρίσεων, την επικοινωνία και συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές, την ενημέρωση των χρηστών της ΘΠΠ, τη συλλογή δεδομένων, αλλά και την εκπαίδευση των μελών της ομάδας στην εφαρμογή του πρωτοκόλλου.
Τήρηση δεδομένων
Σε κάθε πρόγραμμα πεδίου η συλλογή δεδομένων και η τήρηση ενός δομημένου αρχείου αποτελεί μια βασική και απαραίτητη δραστηριότητα για την τεκμηρίωση των εργασιών που υλοποιούνται και την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων για την αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα των επιμέρους δράσεων. Ειδικά σε ένα πρόγραμμα επόπτευσης και φύλαξης μιας ΘΠΠ, πέρα από τους παραπάνω λόγους, η συλλογή δεδομένων σχετικά με τις δραστηριότητες που υλοποιούνται στην περιοχή και η τήρηση ενός αναλυτικού αρχείου, είναι απόλυτα αναγκαίες για τη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων και την τεκμηρίωση των όποιων παράνομων περιστατικών.
Στη δική μας περίπτωση, η συλλογή και η ανάλυση δεδομένων αποτέλεσε βασικό στοιχείο της λειτουργίας της Ομάδας Πεδίου και της υλοποίησης του προγράμματος. Τα δεδομένα αυτά αποδείχθηκαν πολύτιμα, αφού χρησιμοποιήθηκαν για την κατάθεση αποδεικτικών στοιχείων -μαρτυριών προς τις αρμόδιες αρχές, την παρακολούθηση της απόδοσης, την υποστήριξη λήψης αποφάσεων και την δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων. Βασικό εργαλείο ήταν η δημιουργία ενός κεντρικού συστήματος καταγραφής δεδομένων, το οποίο περιελάμβανε μια βάση δεδομένων με πληροφορίες για τις επιχειρησιακές δραστηριότητες και τα αποτελέσματά τους, καθώς και κάθε σχετική πληροφορία (π.χ. είδος δραστηριότητας, αριθμός χρηστών, τοποθεσία εντός της ΘΠΠ).Τα δεδομένα συλλέγονταν από την Ομάδα Πεδίου και καταχωρούνταν, μέσω τυποποιημένων φορμών και ψηφιακών εργαλείων, για την άμεση παραγωγή χρηστικών αποτελεσμάτων και χρήσιμων συμπερασμάτων για την πορεία υλοποίησης του έργου.
Διαχείριση κρίσεων
Στη δική μας περίπτωση, αναπτύχθηκαν διαδικασίες για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων περιστατικών και κρίσεων, μέσα από την ανάπτυξη σεναρίων για να αντιμετωπιστούν τεχνικά, εργασιακά και επιχειρησιακά προβλήματα ή αστοχίες. Κάποια χαρακτηριστικά παραδείγματα κρίσεων που χρειάστηκε να αντιμετωπιστούν είναι τα παρακάτω:
- Αμέσως μετά την εγκατάσταση του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης στη κορυφή της Γυάρου το Σεπτέμβρη του 2015, η Ομάδα Πεδίου διαπίστωσε ότι στην τοπική κοινωνία διακινούνταν έντονα η φήμη ότι κάποιοι χρήστες της περιοχής προετοίμαζαν μια αποστολή στη Γυάρο με στόχο τη δολιοφθορά του εξοπλισμού. Η Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος σε συνεργασία με την Ομάδα Πεδίου, εξέτασαν τα πιθανά σενάρια αντιμετώπισης ενός τέτοιου ενδεχόμενου και προχώρησαν στην ανάθεση της φύλαξης του εξοπλισμού σε εξειδικευμένη εταιρεία παροχής υπηρεσιών ασφαλείας. Έτσι για τις πρώτες 2 εβδομάδες μετά την εγκατάσταση του εξοπλισμού, η όλη εγκατάσταση στην κορυφή της Γυάρου φυλασσόταν από ειδικό φρουρό της εταιρείας ασφαλείας. Το γεγονός αυτό δημοσιοποιήθηκε στις τοπικές αρχές (Λιμεναρχείο, Αστυνομία) και στην τοπική κοινωνία ώστε να δράσει αποτρεπτικά, με αποτέλεσμα να μην υπάρξει κάποιο σχετικό περιστατικό προς διαχείριση.
- Η ομάδα του προγράμματος το Μάιο 2022 χρειάστηκε να διαχειριστεί μια σημαντική ανατροπή στο καθεστώς προστασίας που προέκυψε με την έκδοση της παράτασης ισχύος της Υπουργικής Απόφασης για την ΘΠΠ Γυάρου, που απρόσμενα άλλαξε τα μέτρα για τη διαχείριση της παράκτιας αλιείας. Με δεδομένο ότι η νέα Υπουργική Απόφαση επέτρεπε χωρίς χρονικούς περιορισμούς και χωρίς την υποχρέωση έκδοσης ειδικής άδειας την άσκηση παράκτιας αλιείας, η Ομάδα Πεδίου καλούνταν, πλέον, να διαχειριστεί διαφορετικά τα περιστατικά διενέργειας αλιείας εντός της ΘΠΠ. Μετά από την εξέταση και ανάλυση των προβλέψεων του νέου καθεστώτος, διαμορφώθηκαν εναλλακτικά σενάρια αντίδρασης και, σε συνεννόηση με το Λιμεναρχείο Σύρου, αποφασίστηκε να τροποποιηθεί και να αναπροσαρμοστεί το πρωτόκολλο λειτουργίας της ομάδας, ώστε, σε συνεργασία με το Λιμεναρχείο Σύρου, να αντιμετωπίσει πιο αποτελεσματικά την έντονη αλιευτική δραστηριότητα που προβλεπόταν να υπάρξει στην περιοχή τους καλοκαιρινούς μήνες. Παράλληλα, σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν μια σειρά από συναντήσεις ενημέρωσης προς τους αλιείς, ώστε να προσαρμόσουν, ανάλογα, τη δραστηριότητά τους, σεβόμενοι του νέους κανόνες της ΘΠΠ.
Συνεργασία με αρμόδιες αρχές
Σε κάθε δράση ή πρόγραμμα που αφορά την επιτήρηση ή την εποπτεία και φύλαξη μιας ΘΠΠ η συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές είναι επιτακτική και επιβεβλημένη, τόσο λόγω των σχετικών αρμοδιοτήτων τους όσο και από πλευράς διασφάλισης της λειτουργικότητας και της αποτελεσματικότητας του προγράμματος. Χωρίς την συνεργασία τους και την ενεργή και ουσιαστική συμβολή τους είναι ανέφικτο να προστατευτεί αποτελεσματικά μια ΘΠΠ.
Στη δική μας περίπτωση, από την έναρξη της όλης πρωτοβουλίας, έγινε εντατική προσπάθεια για να αναπτυχθούν σχέσεις συνεργασίας με όλες τις αρμόδιες αρχές, τόσο σε κεντρικό όσο και σε τοπικό επίπεδο. Επιπρόσθετα, αρχικός στόχος ήταν να γίνει κατανοητό στις αρμόδιες αρχές και σε όλα τα επίπεδα ιεραρχίας τους, το όλο σκεπτικό της ανάπτυξης του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης, ως ένα πιλοτικό εργαλείο που θα διευκόλυνε το έργο της επόπτευσης και της φύλαξης της ΘΠΠ Γυάρου, και το οποίο, αν αποδεικνυόταν αποτελεσματικό, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ευρύτερα και σε άλλες αντίστοιχες περιοχές. Παράλληλα, έγινε σαφές ότι το ευρύτερο πρόγραμμα δεν θα αντικαθιστούσε το δικό τους ρόλο και τις αρμοδιότητές τους, αλλά θα λειτουργούσε επικουρικά και θα συνέβαλε στην αποτελεσματική προστασία της περιοχής. Σε όλη τη διάρκεια του έργου, και σε κάθε φάση ανάπτυξης του, η επικοινωνία με τις αρχές ήταν τακτική και διαφανής, χτίζοντας έτσι ένα κλίμα εμπιστοσύνης και διασφαλίζοντας τη διάθεσή τους για συνεργασία, τόσο επί της αρχής, όσο και στην πράξη.
Κομβικό ορόσημο στην επίτευξη της καλής συνεργασίας με τις αρχές ήταν η κατανόηση της ανάγκης διαμόρφωσης ενός επίσημου πλαισίου, που τελικά αποτυπώθηκε στην σύναψη 2 διαδοχικών Μνημονίων Συνεργασίας (το 2018 και το 2023), που προσδιόρισαν με σαφήνεια το αντικείμενο και τους ρόλους του κάθε μέρους στη συνεργασία αυτή αρχικά, και μετέπειτα στην παράδοση του Συστήματος στον Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.
Τέλος, σημαντική παράμετρος στη επίτευξη καλής, ουσιαστικής και επιχειρησιακής συνεργασίας με το Λιμενικό Σώμα, ήταν ο ειλικρινής διάλογος και η κατανόηση για την περιορισμένη επιχειρησιακή δυνατότητα του αρμόδιου για την περιοχή της Γυάρου Λιμεναρχείου Σύρου. Λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη ενεργούς συμμετοχής του και άμεσης εμπλοκής του στο πρόγραμμα, αλλά και της έλλειψης αξιόπλοου σκάφους, το WWF Ελλάς προχώρησε στη δωρεά επί σκοπώ €15.000 σε ετήσια βάση, για την περίοδο 2018-2021, για τη συντήρηση και λειτουργία του σκάφους του Λιμεναρχείου, διασφαλίζοντας έτσι την επιχειρησιακή επάρκειά του. Η κίνηση αυτή εκτιμήθηκε αντίστοιχα και συνέβαλε στη διασφάλιση της υποστήριξης των δράσεων του έργου και στην ενεργή συμμετοχή και σημαντική συμβολή του τοπικού λιμεναρχείου, για σειρά ετών, σε κρίσιμες διαδικασίες και δράσεις κατά την επόπτευση και φύλαξη της ΘΠΠ.
Ενημέρωση τοπικών φορέων και χρηστών
Η τακτική ενημέρωση των τοπικών φορέων και των χρηστών της περιοχής, σχετικά με την πρόοδο του προγράμματος, αποτελεί κύριο συστατικό κάθε αντίστοιχου έργου. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από την τακτική επικοινωνία, την πραγματοποίηση παρουσιάσεων και ενημερωτικών συναντήσεων, τη δημιουργία και διάχυση επικοινωνιακού υλικού και άλλων καναλιών επικοινωνίας.
Στη δική μας περίπτωση, η ενημέρωση των τοπικών φορέων και χρηστών, ειδικά των αλιέων, ήταν ζωτικής σημασίας για την προώθηση της διαφάνειας, την οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης, την ενίσχυση της αποδοχής και του σεβασμού των μέτρων προστασίας και της συμμετοχής σε δράσεις διατήρησης της περιοχής. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε η συμμετοχή τοπικών φορέων και χρηστών στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης, αλλά και η σταθερή και τακτική επικοινωνία και ενημέρωση για την πορεία των δράσεων στη ΘΠΠ. Σημαντικό ήταν επίσης το γεγονός ότι η ενημέρωση για τα αποτελέσματα του προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης συνεχίστηκε όλα τα χρόνια σε τακτική βάση από την Ομάδα Πεδίου. Βασικά εργαλεία επικοινωνίας που χρησιμοποιήθηκαν ήταν δελτία τύπου, δημόσιες παρουσιάσεις, εκθέσεις με τη συμμετοχή και τοπικών φορέων, στοχευμένο έντυπο ενημερωτικό και ηλεκτρονικό υλικό.
Δημοσιοποίηση / παραγωγή ενημερωτικού υλικού
Σε κάθε δράση ή πρόγραμμα που αφορά τη διαχείριση μιας ΘΠΠ η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση των εμπλεκόμενων φορέων, των χρηστών και των τοπικών κοινωνιών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την κατανόηση της αξίας, για την εμπέδωση των μέτρων διαχείρισης και για τη συμμετοχή και συμβολή τους στις δράσεις προστασίας της.
Στη δική μας περίπτωση, οι δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού (σε εθνικό και τοπικό επίπεδο) η παραγωγή ενημερωτικού υλικού για την ενημέρωση των ενδιαφερόμενων μερών, και η δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων του προγράμματος ήταν πολλές και συνεχείς, σε όλη τη διάρκειά του, επιτυγχάνοντας έτσι την αύξηση της γνώσης και του ενδιαφέροντος για την περιοχή, την θετική στάση του κοινού για την προστασία της ΘΠΠ, αλλά και διαφάνεια γύρω από το πρόγραμμα.
Λειτουργία
Στη δική μας περίπτωση, η λειτουργία του προγράμματος στην πράξη περιλάμβανε την εφαρμογή των σχεδιασμένων διαδικασιών από την Ομάδα Πεδίου και την αξιολόγηση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητάς της μέσω της καθημερινής πρακτικής.
Ενδεικτικό της προσπάθειας που έγινε από την Ομάδα Πεδίου, κατά την σχεδόν δεκαετή λειτουργία της, είναι ότι το Σύστημα Απομακρυσμένης Επιτήρησης χρησιμοποιήθηκε ενεργά για αρκετές χιλιάδες ώρες, η ομάδα υλοποίησε σχεδόν 600 επιτόπιες περιπολίες στη ΘΠΠ Γυάρου, διένυσε πάνω από 22.000 ναυτικά μίλια, κατέγραψε πάνω από 800 σκάφη και πάνω από 100 παραβάσεις εντός της ΘΠΠ, και ενημέρωσε σχεδόν 2.000 χρήστες της περιοχής για το καθεστώς προστασίας της.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το Σύστημα Απομακρυσμένης Επιτήρησης λειτουργεί, ανελλιπώς, σχεδόν μια δεκαετία από το 2015 που εγκαταστάθηκε, ενώ η υλοποίηση του προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης της ΘΠΠ της Γυάρου, το οποίο λειτούργησε αποτελεσματικά για περίπου το ίδιο χρονικό διάστημα, είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των παράνομων περιστατικών ερασιτεχνικής αλιείας κατά 55% και των παράνομων περιστατικών επαγγελματικής αλιείας κατά 86%, την περίοδο 2015-2022.
Η πολύτιμη εμπειρία από αυτή την πολύχρονη προσπάθεια ήταν σημαντική στην ομαλή και αποτελεσματική παράδοση του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης από το WWF Ελλάς στην Μονάδα Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών Κεντρικού Αιγαίου του Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α., που πλέον έχει την ευθύνη λειτουργίας του, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της για την επόπτευση και φύλαξη της ΘΠΠ Γυάρου, με τη συνεργασία του Λιμενικού Σώματος.
Συντήρηση εξοπλισμού
Σε κάθε έργο πεδίου και ειδικά στα προγράμματα εποπτείας και φύλαξης μιας ΘΠΠ, που από τη φύση τους βασίζονται σε σημαντικό βαθμό στη χρήση εξοπλισμού και τεχνολογιών, η διασφάλιση της διατήρησής του σε καλή λειτουργική κατάσταση είναι επιτακτική. Ειδικά σε δράσεις ή προγράμματα που βασίζονται απόλυτα σε νέες τεχνολογίες, όπως το Σύστημα Απομακρυσμένης Επιτήρησης, η καλή συντήρηση του, υψηλής τεχνολογίας, εξοπλισμού, πρέπει να αποτελεί βασική προϋπόθεση, κατά την διάρκεια υλοποίησης του προγράμματος.
Στη δική μας περίπτωση, κατά τον αρχικό σχεδιασμό του προγράμματος χρηματοδότησης η ετήσια συντήρηση του εξοπλισμού του Συστήματος Απομακρυσμένης Επιτήρησης, αλλά και του υπόλοιπου προγράμματος (π.χ. σκάφος) δεν είχε πλήρως υπολογιστεί. Αυτό απαίτησε στην πορεία υλοποίησης να γίνουν αναπροσαρμογές για να συμπεριληφθεί και αυτό το κόστος που δεν ήταν αμελητέο (λαμβάνοντας υπόψη τον άτυπο κανόνα ότι το ετήσιο κόστος συντήρησης θα πρέπει να υπολογίζεται σε 15-20% του αρχικού κόστους αγοράς του εξοπλισμού). Η συντήρηση του εξοπλισμού, σε όλη τη διάρκεια του υλοποίησης του προγράμματος, αποτέλεσε σημαντικό σκέλος των αρμοδιοτήτων της Ομάδας Πεδίου και επικεντρώθηκε στη διατήρηση της λειτουργικότητας των επιμέρους εργαλείων και τεχνολογιών που χρησιμοποιήθηκαν. Η συντήρηση περιλάμβανε τακτικό έλεγχο και προληπτική συντήρηση όλων των επιμέρους τμημάτων, επισκευές ή αντικατάσταση σε επιμέρους εξοπλισμό που εμφάνισε βλάβες ή φθορές, και προσαρμογές, μέσω νέου εξοπλισμού, για την αντιμετώπιση φθορών ή αλλαγών στις απαιτήσεις στη λειτουργικότητα του Συστήματος. Στις πρώτες φάσεις υλοποίησης του προγράμματος, και όσο ο εξοπλισμός και η συντήρηση του καλύπτονταν από την εγγύηση των προμηθευτών, η συντήρηση σε μεγάλο βαθμό υλοποιείτο από την Ομάδα Πεδίου και σε έκτακτες περιπτώσεις από εξωτερικούς συνεργάτες. Παρόλα αυτά, υπήρξαν περιπτώσεις που εμφανίστηκαν προβλήματα ή δυσλειτουργίες στον εξοπλισμό, όπου η άμεση εύρεση των κατάλληλων ανταλλακτικών δεν ήταν εφικτή ή/και η διαθεσιμότητα εξειδικευμένων τεχνικών για επιτόπια τεχνική υποστήριξη ήταν αδύνατη. Χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα ήταν η περίπτωση της δυσλειτουργίας του ραντάρ το 2019, όπου λόγω της έλλειψης τεχνικών στην περιοχή, η Ομάδα Πεδίου χρειάστηκε να το αποσυνδέσει η ίδια και να το μεταφέρει στη Σύρο για να αποσταλεί στον κατασκευαστή στην Αθήνα για επισκευή, Η όλη επιχείρηση μέχρι την επανατοποθέτηση και πλήρη αποκατάσταση του ραντάρ στην κορυφή της Γυάρου διήρκησε 2 μήνες. Κατά την τελευταία φάση υλοποίησης, κρίθηκε αναγκαίο, λαμβάνοντας υπόψη και τη “γήρανση” του εξοπλισμού, να υπάρξει ένα ολοκληρωμένο συμβόλαιο συντήρησης με εξειδικευμένο πάροχο για όλο τον εξοπλισμό του Συστήματος, διασφαλίζοντας έτσι τη διατήρησή του σε καλή και λειτουργική κατάσταση.
Αξιολόγηση
Η Αξιολόγηση του προγράμματος επόπτευσης και φύλαξης αποτελεί κρίσιμη φάση για τη μέτρηση της αποτελεσματικότητας του εγχειρήματος, την αποτύπωση αποτελεσμάτων και την τεκμηρίωση καλών πρακτικών. Στην περίπτωση της ΘΠΠ Γυάρου, η αξιολόγηση βασίστηκε σε συγκριτικά δεδομένα (ποσοτικά και ποιοτικά), στις παρατηρήσεις της Ομάδας Πεδίου και στη συνεργασία με τους εμπλεκόμενους θεσμικούς φορείς. Δόθηκε έμφαση στην αξιολόγηση της λειτουργικότητας του εξοπλισμού, της επάρκειας των ανθρώπινων πόρων, της ανταπόκρισης των αρχών, καθώς και των αντιδράσεων των χρηστών της περιοχής. Μέσω αυτής της διαδικασίας καταγράφηκαν τα επιτεύγματα, οι προκλήσεις και οι κρίσιμοι παράγοντες επιτυχίας, δημιουργώντας τη βάση για τη βελτιστοποίηση του μοντέλου λειτουργίας για την πιθανή αναπαραγωγή του σε άλλες ΘΠΠ.
Στον κύκλο ανάπτυξης και υλοποίησης κάθε προγράμματος, η αξιολόγηση της πορείας του από πλευράς αποδοτικότητας (efficiency), αλλά κυρίως από πλευράς αποτελεσματικότητας (effectiveness), ως προς την επίτευξη των στόχων του, είναι μια βασική και αναγκαία διαδικασία. Μέσω του τακτικού ελέγχου και της αξιολόγησης, ως προς τα αποτελέσματα, τον προϋπολογισμό που δαπανήθηκε, τις αλλαγές στην εξωτερική κατάσταση και τους κινδύνους ή τις ευκαιρίες που εμφανίζονται, δίνεται η δυνατότητα στην ομάδα του προγράμματος να λάβει προσαρμοστικές αποφάσεις και να αναπροσαρμόσει τις ενέργειές της, ώστε να μεγιστοποιήσει τα αποτελέσματα (adaptive management).
Στη δική μας περίπτωση, κατά την υλοποίηση του προγράμματος, η Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος σε στενή συνεργασία με την Ομάδα Πεδίου, διενεργούσε, σε ετήσια βάση, τακτικές αξιολογήσεις της πορείας του, λαμβάνοντας υπόψη μια σειρά δεικτών σχετικών, τόσο με την αποδοτικότητα, όσο και με την αποτελεσματικότητά του. Στο πλαίσιο των αξιολογήσεων αυτών, συχνά η Ομάδα Συντονισμού του προγράμματος ζήτησε από συνεργαζόμενους φορείς να συμμετάσχουν στην αξιολόγηση της πορείας του προγράμματος, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις ενεργά συνέλεξε δεδομένα από τους χρήστες της περιοχής, για να εκτιμήσει καλύτερα την εικόνα που είχαν για το πρόγραμμα και τα αποτελέσματά του. Κομβική παράμετρος για την αξιολόγηση ήταν το γεγονός ότι κατά την έναρξη του προγράμματος, είχαν εκπονηθεί μια σειρά από μελέτες για τη ΘΠΠ, παρέχοντας έτσι μια βάση αναφοράς που διευκόλυνε την αρχική επιλογή των κατάλληλων δεικτών και την μετέπειτα καταγραφή τους κατά την πορεία υλοποίησης.
Τα αποτελέσματα των αξιολογήσεων δημοσιοποιούνταν σε αναφορές προόδου προς τους χρηματοδότες, τις εθνικές αρμόδιες αρχές και στους συνεργαζόμενους φορείς, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις παρουσιάζονταν δημόσια στην ιστοσελίδα του προγράμματος. Πέρα από τα παραπάνω, στο πλαίσιο της ενημέρωσης των τοπικών κοινωνιών, σε τακτική βάση οργανώνονταν δημόσιες εκδηλώσεις παρουσίασης των αποτελεσμάτων.
