Τι Μάθαμε
Τι ξεχωρίσαμε από την εφαρμογή αυτής της πρωτότυπης και καινοτόμας προσέγγισης για το σχεδιασμό και τη διαχείριση ΘΠΠ
Ένα κοινό Όραμα
Από την αρχή συμφωνημένο
Πολλά είναι τα στοιχεία που συνέβαλαν στην επιτυχημένη πορεία λειτουργίας της Επιτροπής Συνδιαχείρισης. Ένα όμως από τα πιο ιδιαίτερα που αξίζει να αναφερθούμε, καθώς έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε όλη τη διάρκεια των εργασιών, ήταν η διαμόρφωση κατά την πρώτη συνεδρίαση της Επιτροπής, ενός κοινού οράματος για την περιοχή της Γυάρου, για το πως όλα τα μέλη και οι φορείς που συμμετείχαν θα ήθελαν μετά από χρόνια να είναι η κατάστασή της, ως μια πρότυπη και λειτουργική Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ). Παρόλη την αρχική αμηχανία και σχετική δυσκολία επικοινωνίας των μελών της Επιτροπής κατά την πρώτη συνεδρίαση, έγινε μια προσπάθεια να αποτυπωθεί αυτό το όραμα που θα εξέφραζε τις κοινές προσδοκίες όλων για το μέλλον. Η προσπάθεια ήταν επιτυχής και προέκυψε το παρακάτω κοινό όραμα.
Το κοινό αυτό όραμα επανήλθε, συχνά, κατά τις συναντήσεις της Επιτροπής και αποτέλεσε σημείο αναφοράς και σημαντικό εργαλείο για όλους τους συμμετέχοντες για να διατηρήσουν το πνεύμα συνεργασίας και να παραμείνουν προσηλωμένοι σε όλη τη διάρκεια της διαδικασίας στο να επιτευχθεί ο στόχος δημιουργίας μιας πρότυπης ΘΠΠ στη Γυάρο.
Προσέγγιση από “κάτω προς τα πάνω”
Ο Πέτρος Λυμπεράκης, εκπρόσωπος του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης μιλά για την πρωτόγνωρη εμπειρία της από “κάτω προς τα πάνω” προσέγγισης στον σχεδιασμό της ΘΠΠ Γυάρου
Περιεχόμενα
Η Επιτροπή Συνδιαχείρισης Γυάρου
Ένα όργανο συμμετοχής, συνεννόησης και συναίνεσης
Στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης Γυάρου συμμετείχαν, εθελοντικά, εκπρόσωποι 15 διαφορετικών φορέων, δίνοντας σε αυτό το σχήμα έναν κομβικό ρόλο για τον σχεδιασμό της ΘΠΠ. Η κοινωνική και οικονομική χαρτογράφηση των τοπικών κοινωνιών ανέδειξε τους φορείς (θεσμικούς, ιδιωτικούς και δημόσιους) που εμπλέκονται άμεσα με την ευρύτερη περιοχή της Γυάρου. Η Επιτροπή απαρτιζόταν από 15 εκπροσώπους με στόχο να εκπροσωπούνται, πλήρως, οι κύριοι εμπλεκόμενοι κεντρικοί φορείς αλλά και φορείς της τοπικής κοινωνίας της Άνδρου και της Σύρου, όπως, τοπική αυτοδιοίκηση, επαγγελματίες αλιείς και εκπρόσωποι άλλων επαγγελματικών κλάδων.
Ο αριθμός των συμμετεχόντων προέκυψε με βάση, κυρίως, την εφικτότητα διαχείρισης μιας τέτοιου μεγέθους ομάδας, αλλά και τους διαθέσιμους πόρους του προϋπολογισμού του έργου.
Το καθοριστικό κριτήριο για την επιλογή αυτών των φορέων, από το σύνολο των 100 περίπου που είχαν αρχικά καταγραφεί, ήταν η συμπερίληψη των άμεσα εμπλεκόμενων φορέων, με υψηλό βαθμό επιρροής και υψηλό βαθμό αντικτύπου. Δηλαδή των φορέων της πολιτείας με άμεση αρμοδιότητα στην θεσμοθέτηση και διαχείριση μας ΘΠΠ, καθώς και του Ιστορικού Τόπου Γυάρου, των οργανισμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης με άμεση εμπλοκή ή αρμοδιότητα για την περιοχή της Γυάρου, των βασικών και των μελλοντικών χρηστών της περιοχής και των ερευνητικών ιδρυμάτων και περιβαλλοντικών φορέων με άμεσο ενδιαφέρον για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας της περιοχής.
Η επιλογή των φορέων έγινε με τέτοιο τρόπο ώστε να υπάρξει ισορροπία μεταξύ των φορέων, με βάση τα διαφορετικά τους χαρακτηριστικά, τις τάσεις, τα ενδιαφέροντα και τα συμφέροντά τους και ειδικότερα σε σχέση με:
α) τον δημόσιο ή μη χαρακτήρα τους,
β) αν πρόκειται για κεντρικές αρχές/υπηρεσίες και εθνικής εμβέλειας φορείς, σε αντιδιαστολή με περιφερειακής ή/και τοπικής εμβέλειας φορείς και
γ) αν πρόκειται για περιβαλλοντικού ή παραγωγικού ενδιαφέροντος φορείς.
Με τις επιλογές αυτές εξασφαλίστηκε ότι η σύνθεση των συμμετεχόντων ήταν αντιπροσωπευτική σχετικά με την περιοχή της Γυάρου και παράλληλα διασφαλίστηκε η αξιοπιστία του εγχειρήματος, ώστε να μη χαρακτηριστεί η διαδικασία και το αποτέλεσμά της μεροληπτικό προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.
Εκπροσώπηση και συμμετοχή των Φορέων στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης
Ο βασικός ρόλος του καινοτόμου αυτού σχήματος διαβούλευσης ήταν ο -από κοινού- σχεδιασμός των προτάσεων, των ορίων και των μέτρων διαχείρισης της νέας ΘΠΠ και η συμφωνία σε ένα πλάνο συνδιαχείρισης της περιοχής, που θα συμπεριλαμβανόταν στην τελική διαμόρφωση της Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης που θα προτείνονταν στο Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής, για να προχωρήσει, με βάση την εθνική νομοθεσία, στην επίσημη θέσπιση της νέας ΘΠΠ.
Απώτερος στόχος ήταν να αποτελέσει η Επιτροπή Συνδιαχείρισης το βασικό φορέα διαχείρισης της ΘΠΠ, εφαρμόζοντας, παρακολουθώντας και αξιολογώντας το συμφωνημένο σχέδιο συνδιαχείρισης.
Η Μαγδαληνή Θεοχάρη, εξωτερική διαμεσολαβήτρια της Επιτροπής, μιλά για την αξία και τις προκλήσεις της συμμετοχής των φορέων
Η επιλογή της άμεσης και δομημένης διαβούλευσης και η συμφωνίας μεταξύ φορέων, αρχών και άλλων ομάδων που εμπλέκονται άμεσα με την περιοχή, κρίθηκε ότι είναι απαραίτητη, ώστε οι προτάσεις και οι μετέπειτα αποφάσεις που θα λαμβάνονται να είναι εφαρμόσιμες και αποτελεσματικές, οδηγώντας στην αρμονική χρήση των θαλάσσιων πόρων και υπηρεσιών, εξασφαλίζοντας την προστασία και τη διατήρηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και συμβάλλοντας στη βιώσιμη ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών.
Συμμετέχοντες φορείς στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης
Μία όχι τόσο εύκολη επιλογή
Παρόλη την προσοχή που δόθηκε στην τελική επιλογή των συμμετεχόντων φορέων, ειδικά σε σχέση με την αντιπροσωπευτικότητα των συμμετεχόντων, υπήρξαν στην πορεία και κάποιοι φορείς που διαμαρτυρήθηκαν για τη μη συμπερίληψή τους στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης Γυάρου. Πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν τα αιτήματα διαμαρτυρίας του Κυνηγετικού Συλλόγου Σύρου, του Συλλόγου Ερασιτεχνών Αλιέων Σύρου και του Συλλόγου Επαγγελματιών Αλιέων Κύθνου. Σε όλες τις περιπτώσεις η Ομάδα Έργου επικοινώνησε με τους φορείς και τους εξήγησε το σκεπτικό της επιλογής των συμμετεχόντων.
Στις 2 πρώτες περιπτώσεις επιχειρηματολόγησε για την ανάγκη περιορισμού του αριθμού συμμετεχόντων και για το ότι προτεραιότητα δόθηκε σε χρήστες που η δημιουργία μιας ΘΠΠ θα έχει άμεση επίπτωση στο επάγγελμά τους και όχι σε χρήστες με περιστασιακή δραστηριότητα αναψυχής. Επιπρόσθετα, εξήγησε ότι τα συμφέροντα και τις απόψεις τους θα μπορούσαν να τα μεταφέρουν στους εκπροσώπους του Δήμου Σύρου, που άλλωστε θα εκπροσωπούσαν το σύνολο της κοινωνίας της Σύρου.
Η περίπτωση των επαγγελματιών αλιέων Κύθνου είχε περισσότερη βαρύτητα, αφού ισχυρίστηκαν ότι είχαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη Γυάρο, καθώς αλιεύουν στην περιοχή συχνότερα από τους αλιείς των γειτονικών νησιών που θα συμμετείχαν. Σε αυτή την περίπτωση η Ομάδα Έργου για να μην ανατραπεί η ισορροπία στη σύνθεση της Επιτροπής αντιπρότεινε να διατηρηθεί η επίσημη συμμετοχή των 2 αλιευτικών φορέων, αλλά οι 3 αλιευτικοί σύλλογοι να συνεργαστούν και να συνεκπροσωπούνται στην Επιτροπή, ενώ θα μπορούσαν να συμμετέχουν και να παρακολουθούν τις εργασίες ως παρατηρητές.
Εξωτερικός Διαμεσολαβητής
Μια καινοτόμος και καθοριστική απόφαση για την Ομάδα Έργου ήταν να προσληφθεί μια εξωτερική, ειδική συνεργάτης στο αντικείμενο διαχείρισης συμμετοχικών διαδικασιών με το ρόλο της ανεξάρτητης διαμεσολαβήτριας και με στόχο να συμβάλει στο συγκεκριμένο εγχείρημα με πολλαπλούς τρόπους, όπως:
- Να προτείνει διαδικασίες, εργαλεία και τεχνικές που διευκολύνουν τη γρήγορη και αποτελεσματική υλοποίηση των συμμετοχικών διεργασιών.
- Να συμβουλεύει για την πλήρη εκμετάλλευση του δυναμικού και των δυνατοτήτων των ομάδων εργασίας.
- Να συμμετέχει στις συναντήσεις της Επιτροπής για να διευκολύνει την πορεία της και να διασφαλίζει την ισότιμη συμμετοχή όλων.
- Να βοηθά στην επίλυση των συγκρούσεων.
- Να φροντίζει για την επίτευξη των στόχων εντός του χρονικού πλαισίου της συμμετοχικής διαδικασίας.
- Να αναπτύξει και να εφαρμόσει μια διαδικασία συμμετοχικής αξιολόγησης της λειτουργίας της Επιτροπής Συνδιαχείρισης.
Η εξωτερική συνεργάτης επιλέχθηκε μετά από εκτεταμένη έρευνα αγοράς, δεδομένου ότι οι έμπειροι ειδικοί στο συγκεκριμένο αντικείμενο ήταν ιδιαίτερα περιορισμένοι στη χώρα μας.
Βασικοί Κανόνες Συμμετοχικών Διαδικασιών
Η Μαγδαληνή Θεοχάρη, εξωτερική διαμεσολαβήτρια της Επιτροπής, μιλά για τους κανόνες των συμμετοχικών διαδικασιών
Αν και αρχικά δεν είχε προβλεφθεί, η απόφαση της Ομάδας Έργου για τη συμμετοχή εξωτερικού συνεργάτη/διαμεσολαβητή αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματική, αφού συνέβαλε καθοριστικά και διευκόλυνε τη λειτουργία της Επιτροπής Συνδιαχείρισης. Λειτουργώντας ως ουδέτερος και ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ της Ομάδας Έργου και των εμπλεκόμενων, ο ρόλος της ήταν κομβικός στη δημιουργία του κατάλληλου πλαισίου συνεργασίας και στη διατήρηση των βέλτιστων συνθηκών για την αποτελεσματική και ουσιαστική διαβούλευση μεταξύ των μελών. Ο ρόλος της ήταν επίσης καθοριστικός στη διαχείριση διαφωνιών και συγκρούσεων και παράλληλα, παρέχοντας σταθερή πληροφόρηση και ανατροφοδότηση, συνέβαλε στην εύρυθμη λειτουργία της Επιτροπής Συνδιαχείρισης.
Χρήσιμα διδάγματα από την εφαρμογή των Συμμετοχικών Διαδικασιών στη ΘΠΠ Γυάρου
Η Μαγδαληνή Θεοχάρη, εξωτερική διαμεσολαβήτρια της Επιτροπής, παρουσιάζει τρία κρίσιμα διδάγματα
Προσαρμογές στο Χρονοδιάγραμμα
Με τη συμμετοχή στην Ομάδα Έργου της εξωτερικής διαμεσολαβήτριας, ο αρχικός προγραμματισμός χρειάστηκε να επαναπροσδιοριστεί. Με τη δική της συμβολή, έγινε σαφές ότι οι αναγκαίες και ικανές διαδικασίες για να αντιμετωπιστεί, ουσιαστικά, ένα τόσο σύνθετο θέμα, με συμμετοχικό τρόπο, θα απαιτούσαν περισσότερες συναντήσεις της Επιτροπής. Επίσης, θα έπρεπε όλες οι συναντήσεις να γίνουν δια ζώσης και να προβλεφθούν μεγαλύτερα διαστήματα μεταξύ τους, ώστε να υπάρχει ο απαραίτητος χρόνος για επεξεργασία από τους συμμετέχοντες. Ως αποτέλεσμα η διάρκεια της λειτουργίας της Επιτροπής επεκτάθηκε για επιπλέον 4 μήνες.
Αρχές λειτουργίας και διαδικασίες της Επιτροπής Συνδιαχείρισης
Η Μαγδαληνή Θεοχάρη, εξωτερική διαμεσολαβήτρια της Επιτροπής, συνοψίζει τις αρχές των Συμμετοχικών Διαδικασιών και μιλά για τις διαδικασίες που ακολούθησε η Επιτροπή
Χρήσιμα διδάγματα – Η σημασία του χρόνου
Ο Κωνσταντίνος Λιαρίκος, εκπρόσωπος του WWF Ελλάς, περιγράφει τα κύρια διδάγματα που προέκυψαν από την εμπειρία των συμμετοχικών διαδικασιών για τη ΘΠΠ Γυάρου
Ομοφωνία στις Αποφάσεις
Ο καθοριστικός ρόλος του Κανονισμού Λειτουργίας της Επιτροπής
Κρίσιμος και καθοριστικός όρος του Κανονισμού Λειτουργίας της Επιτροπής Συνδιαχείρισης ήταν η πρόβλεψη για τη λήψη ομόφωνων αποφάσεων. Το σκεπτικό για την λήψη αποφάσεων με ομοφωνία και όχι με πλειοψηφία -όπως θα ήταν αναμενόμενο- ήταν ότι η ομοφωνία των αποφάσεων θα διασφάλιζε την εύρεση κοινά αποδεκτής λύσης για όλα τα θέματα, ακόμα και για αυτά που υπήρχαν αποκλίνουσες ή αντικρουόμενες απόψεις. Αντίθετα, αν ένα μέτρο προστασίας που θα αποφασιζόταν με πλειοψηφία, αλλά δεν ήταν αποδεκτό από τους μειοψηφούντες και τους αφορούσε άμεσα, θα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να γίνει αργότερα αποδεκτό και να εφαρμοστεί στη πράξη. Επιπρόσθετα, ο Κανονισμός Λειτουργίας προέβλεπε κάθε επιπλέον λεπτομέρεια για τη διαδικασία σύγκλισης των συναντήσεων της Επιτροπής, την επικοινωνία μεταξύ των μελών και για δημοσιοποίηση των πρακτικών και των αποφάσεών της.
Η πρόβλεψη για ομοφωνία αποδείχθηκε κρίσιμη, αφού ανάγκασε και διασφάλισε ότι όλα τα θέματα, ακόμα και αυτά που ήταν συγκρουσιακά, αντιμετωπίστηκαν με εκτενή διάλογο και αντιπροτάσεις, μέχρι να βρεθεί μια συμβιβαστική, αλλά και κοινά αποδεκτή λύση από όλους τους συμμετέχοντες.
Προετοιμασία και λεπτομερής σχεδιασμός κάθε συνάντησης
Η Ομάδα Έργου επένδυσε σημαντικό χρόνο και προσπάθεια για να σχεδιάσει και να διευθετήσει κάθε λεπτομέρεια που αφορούσε τα πρακτικά και διαχειριστικά θέματα της κάθε συνάντησης. Με δεδομένο ότι σε κάθε συνάντηση που υλοποιούνταν στη Σύρο συμμετείχαν 30-40 άτομα από διάφορα μέρη της χώρας (Ομάδα Έργου, τακτικοί και αναπληρωματικοί εκπρόσωποι των 15 φορέων, ειδικοί καλεσμένοι, παρατηρητές) τα οργανωτικά θέματα (ταξίδια, διαμονές, ομαδικά δείπνα, catering των συναντήσεων, διαλείμματα, κλπ.) ήταν ιδιαίτερα απαιτητικά και έπρεπε να διευθετηθούν άμεσα και αποτελεσματικά, ώστε η συνάντηση να μπορεί να πραγματοποιηθεί στο χρόνο που είχε προγραμματιστεί, χωρίς προβλήματα ή απώλειες στη συμμετοχή των μελών της Επιτροπής.
Εικόνες από παρουσιάσεις που έγιναν στις συναντήσεις της Επιτροπής Συνδιαχείρισης
Στόχος της Ομάδας Έργου ήταν για κάθε συνάντηση να έχουν προετοιμαστεί και διευθετηθεί όλες οι λεπτομέρειες, να έχει οριστικοποιηθεί ο ακριβής χρόνος της και να έχουν σταλεί οι προσκλήσεις στους συμμετέχοντες ένα μήνα νωρίτερα. Επιπρόσθετα, η ημερήσια διάταξη και το σχετικό υλικό (παρουσιάσεις, εισηγήσεις, υποστηρικτικό υλικό) αποστέλλονταν στα μέλη τουλάχιστον 15 μέρες νωρίτερα, όπως προβλεπόταν άλλωστε και στον Κανονισμό Λειτουργίας της Επιτροπής.
Η εντατική και απαιτητική προσπάθεια για έγκαιρη προετοιμασία είχε ως αποτέλεσμα τα μέλη να είναι πλήρως ενημερωμένα για τη θεματολογία της κάθε συνάντησης, να προσέρχονται προετοιμασμένα κατάλληλα και να θεωρούν ότι η διαδικασία ήταν σαφής και διαφανής και έτσι δεν υπήρξαν εκπλήξεις ή απρόσμενες εξελίξεις κατά τις συναντήσεις.
Συμμετοχικός Σχεδιασμός – Μία στρατηγική επιλογή
Ο Κωνσταντίνος Λιαρίκος, εκπρόσωπος του WWF Ελλάς, εξηγεί το γιατί αποφασίσαμε να βασιστούμε στις συμμετοχικές διαδικασίες
Αντιμετώπιση προβλημάτων στην επικοινωνία και την ενημέρωση
Ενώ η Ομάδα Έργου είχε αρχικά εκτιμήσει ότι οι ενέργειες τακτικής επικοινωνίας με τους συμμετέχοντες στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης ήταν επαρκείς, ώστε οι εμπλεκόμενοι και οι ενδιαφερόμενοι φορείς να είναι καλά ενημερωμένοι, διαπιστώθηκε ότι υπήρξαν κάποιες περιπτώσεις όπου μέλη των συμμετεχόντων, εμπλεκόμενων φορέων δήλωσαν ότι δεν ήταν πλήρως ενήμεροι και ότι οι εκπρόσωποί τους στην Επιτροπή δεν τους παρείχαν δομημένα λεπτομερή και τακτική ενημέρωση. Παράλληλα και άλλοι ενδιαφερόμενοι φορείς, που δεν συμμετείχαν στην Επιτροπή, κατά διαστήματα εξέφρασαν τη δυσαρέσκειά τους για την έλλειψη άμεσης και επαρκούς ενημέρωσης. Έτσι, τα παραπάνω συνέτειναν στο να διατηρείται σε κάποιο βαθμό η παραπληροφόρηση, ως προς το τι ακριβώς συζητείται και τι αποφασίζεται στην Επιτροπή Συνδιαχείρισης.
Με στόχο να αντιμετωπιστεί αυτό, η Ομάδα Έργου, λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς που υπήρχαν στο πρόγραμμα, από πλευράς χρονοδιαγράμματος και πόρων, υλοποίησε επιπλέον συναντήσεις και παρουσιάσεις προς τα Δημοτικά Συμβούλια των γειτονικών νησιών, επιμέρους συναντήσεις με επιλεγμένους ενδιαφερόμενους φορείς, καθώς επίσης και δημόσιες παρουσιάσεις για την πορεία της πρωτοβουλίας και ειδικότερα του έργου της Επιτροπής Συνδιαχείρισης.
Η δυναμική συμμετοχή και συνεργασία των φορέων
Ο Κωνσταντίνος Βολτής, διευθυντής της Αναπτυξιακής Εταιρίας Κυκλάδων, μιλά για τις επιτυχιές και τις προκλήσεις που αντιμετώπισε η Επιτροπή
Ολοκληρώνοντας τη δίχρονη λειτουργία της η Επιτροπή Συνδιαχείρισης Γυάρου κατάφερε να πετύχει τους δύο αρχικούς της στόχους. Διαμόρφωσε μια κοινά αποδεκτή και ομόφωνη πρόταση για τη θεσμοθέτηση της ΘΠΠ Γυάρου, με λεπτομερή ζώνωση και μέτρα προστασίας και ανάδειξης, καθώς και μια ομόφωνη πρόταση για την διακυβέρνηση και διαχείριση της ΘΠΠ προτίνοντας τη συνέχιση και μετεξέλιξη της Επιτροπής ως το υπεύθυνο σχήμα για την συνδιαχείριση της.
Το 2019 το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής, υιοθετόντας σχεδόν το σύνολο της πρότασης της Επιτροπής, εξέδωσε Υπουργική Απόφαση θεσμοθετώντας επίσημα την ΘΠΠ Γυάρου, ως την πρώτη ΘΠΠ στις Κυκλάδες, μετουσιώνοντας το όραμα της Επιτροπής σε πράξη.
Αντίστοιχη όμως θετική εξέλιξη για το θέμα της διακυβέρνησης της ΘΠΠ δεν υπήρξε. Η αλλαγή της κεντρικής πολιτικής από το Υπουργείο Περιβάλλοντος το 2020 σχετικά με την διακυβέρνηση των προστατευόμενων περιοχών (ΠΠ) της χώρας με την δημιουργία του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.), ενός εθνικού φορέα για τη διαχείριση του συνόλου των ΠΠ/ΘΠΠ, σε αντιδιαστολή με προηγούμενα αποκεντρωμένα σχήματα διαχείρισης, έβαλε τέλος στη προοπτική διαμόρφωσης συμμετοχικών σχήματων διαχείρισης, οπότε και στην πρόταση της Επιτροπής της Γυάρου.
